“کارکردهای تاریخی زیارتنامه های عاشورایی با تأکید بر زیارت اربعین”، عنوان پنجمین نشست علمي از سلسله نشستهاي علمي عاشورايي بود که شامگاه یکشنبه یکم دی ماه (نوزدهم صفر) 92 با سخنراني حجتالاسلام والمسلمين دکتر محسن الویری و حضور جمعي از علما و انديشمندان حوزه و دانشگاه در دبيرخانه دينپژوهان کشور برگزار شد.
در ابتدای این نشست علمی حجت الاسلام و المسلمین دکتر الویری با اشاره به برخی عوامل مهم و تأثیرگذار در زمینه تاریخنگاری و تاریخپژوهی گفت: در مباحث تاریخنگاری و تاریخپژوهی مهترین کاری که یک مورخ انجام میدهد برداشتن فاصله زمانی بین زمان پژوهش و زمان انجام رویداد تاریخی است، و مهمترین ابزار یک محقق و مورخ برای انجام این کار، اعتماد به اسنادی است که هم از نظر صحت صدور و هم از لحاظ دلالت، صحیح باشند.
دکتر الویری با اشاره به این که از یک طرف اسناد قطعی الصدور و صریح الدلاله زیاد نیستند، و از طرف دیگر هرچقدر فاصله مورخ با رویداد تاریخی بیشتر باشد این اسناد کمتر یافت میشوند، افزود: مورخان برای جبران خلا ناشی از فقدان این گونه اسناد، منابع مکتوب و غیرمکتوبی را که کارکرد اولیه آنها بالذات تاریخی نیست اما دلالت به حادثه تاریخی دارند، مورد توجه قرار میدهند و از این گونه اسناد کمک میگیرند.
حجت الاسلام الویری در تشریح این گونه از اسناد غیرتاریخی ادامه داد: بسیاری از متون پزشکی، فقهی و کتابهایی که در قرنهای گذشته نگاشته شده است به نیت تاریخی نوشته نشده است، اما از آنجا که در این متون به اقتضائات و زمینههای دوران نگارش و نحوه زندگی مردم در دورههای تاریخی پرداخته شده است، برای مورخان در غایت اهمیت قرار دارند، چرا که پژوهشگران و مورخان میتوانند از خلال این متون به مطالب مورد نظر خود در زمینه رویدادهای تاریخی برسند و از این طریق خلا اسناد صریح و روشن را جبران کنند.
سخنران این نشست علمی استفاده از متون غیرتاریخی و دانشهای کمکی از جمله سکهشناسی، کتیبهشناسی، سنگ قبر شناسی، خط شناسی و نیز شناخت ساختمانها و سرزمینها در دورههای مختلف تاریخی، که دانشهای مستقلی به شمار میروند اما کارکردهای تاریخی زیادی دارند را یکی دیگر از راههای جبران خلا اسناد تاریخی برشمرد و ادامه داد: اگر چه این دانشها به قصد کمک به تاریخ پدید نیامدهاند، اما میان این علوم و تاریخنگاری، یک رابطه تعاملی وجود دارد.
دکتر الویری با اشاره به اهمیت اسناد برای یک مورخ گفت: از نگاه یک پژوهشگر تاریخ هیچ سندی بیاهمیت نیست و کنار گذاشته نمیشود، حتی اسنادی که بدون شک جعلی هستند نیز از این لحاظ که میتوانند شرایط تاریخی، انگیزهها، گفتمانهای حاکم بر جامعه و اتفاقات زمان جعل سند را در آن دوره تاریخی برای یک مورخ رمزگشایی کنند، برای مورخ کارکرد تاریخی پیدا میکنند.
سخنران این نشست علمی سپس به ذکر نمونههایی از کارکردهای متون غیرتاریخی که به عنوان سند و مدرک در زیارات عاشورایی از جمله زیارت اربعین و زیارت عاشورا اشاره کرد و ادامه داد: مرحوم نوری و به تبع آن شیخ عباس قمی و سید بن طاووس که استدلالهایی را مبنی بر این که زیارت اربعین و بازگشت اسرای شام در بیستم صفر همان سال 61 اتفاق نیفتاده است اقامه کرده و گفتهاند قابل قبول نیست که در فاصله زمانی روز عاشورا تا اربعین، کاروان اسرای کربلا به شام رسیده باشد، اما مرحوم شهید قاضی طباطبایی برای اثبات این که زیارت اربعین و بازگشت اسرای شام در بیستم صفر همان سال 61 اتفاق افتاده است برخی متون غیرتاریخی از جمله یک بیت شعر از حصان بن ثابت که از جمله شاعران عهد نبوی است، استناد و استدلال کرده است که در عصر نبوی برخی از اخبار از طریق پرندهها ارسال میشده است، بنابراین یک بیت شعر نیز میتواند مبنای استفاده یک مورخ قرار بگیرد.
این استاد تاریخ دانشگاه، از زیارت عاشورا به عنوان نمونه دیگری از کارکردهای متون غیرتاریخی در تاریخ یاد کرد و افزود: اگر بخواهیم زیارت عاشورا را به عنوان یک سند تاریخی شیعی که با هویت شیعه پیونده خورده است به لحاظ سندیت بررسی کنیم، یک راه سلسله این سند است که این کار صورت گرفته است، اما راه دیگر برای بررسی سندیت زیارت عاشورا خواندن متن این زیارت و تحلیل محتوای آن است یعنی متن را پیش رو بگذاریم و ببینیم آیا محتوای این متن می تواند در فضای زمانی و مکانی امام باقر (ع) که زیارت عاشورا از ایشان نقل شده است صادر شده باشد؟
و با بررسی محتوای زیارت عاشورا میبینیم که در این زیارتنامه به صراحت از افرادی از جمله عمر بن سعد، ابن زیاد، ابن مرجانه، یزید بن معاویه و … نام برده شده و از خداوند برای آنان لعنت خواسته شده است، و این نشان میدهد که در این زمان آنان بر مسند کار بوده و حاکم بودهاند که این گونه از آنان یاد شده است، در حالی که در برخی از زیارات نامها به صورت کلی و عام آمده است اما در اینجا نام شخصیتهای اصلی نقش آفرین سپاه یزید برده شده است، بنابراین این شواهد تاریخی در کنار اطلاعاتی که ما از دوران امام باقر که در فضای قرن دوم و دوران سراشیبی بنیامیه است در دست داریم، نشان میدهد مضامین زیارت عاشورا با فضای آن زمان مطابقت دارد و از طرف دیگر در فرازهایی از این زیارت، عباراتی مبنی بر اعلام آمادگی برای شروع یک انقلاب به چشم میخورد، و این مباحث با حرکت عمومی علویان با محوریت ائمه (ع) در آن دروان سازگاری دارد و مجموع این قرائن که دلالتهای درون متنی زیارت عاشورا هستند به اثبات صحت صدور سند این زیارت کمک میکنند و ثابت میکنند که این زیارت حتی اگر مربوط به امام باقر(ع) نباشد اما در همان زمان صادر شده است. بنابراین محتوای زیارت عاشورا اگر چه به قصد تاریخنگاری گفته نشده و یک مرامنامه اعتقادی برای عرض ارادت به ساحت قدسی امام حسین (ع) است، اما میتواند از طریق محتوا به صحت سند به کارکردهای تاریخی دیگر کمک کند. و از این طریق واقعیتها، دغدغهها و فضای عمومی جامعه را به ما نشان دهد.
حجت الاسلام و المسلمین الویری در ادامه این نشست علمی ضمن قرائت فرازهایی از زیارت اربعین به تشریح معارفی از این زیارت پرداخت و ادامه داد: زیارت معروفه اربعین که از امام صادق (ع) نقل شده و راوی آن صفوان جمال است، به لحاظ مضمون و محتوا و دلالتهای تاریخی به چهار محور عمده پرداخته و محور اول آن شامل مباحثی است که به معرفی امام حسین (ع) با عناوینی از جمله ولی خدا، خلیل خدا، نجیب خدا، برگزیده خدا، رازدار و مورد اعتماد خدا و …، پردازد و نکاتی را تبیین میکند که منحصر به عاشورا نیست بلکه امام را با ویژگیها و خصلتهایی معرفی میکند که فراتر از عاشورا بوده و نگاه و تأکید بر مفهوم امامت دارند.
استاد الویری افزود: بخش دوم از محتوای زیارت اربعین ناظر به معرفی امام در کنار تحلیلی از محتوای نهضت عاشورا است، و از آن بخش از شخصیت امام (ع) را که با قیام عاشورا پیوند خورده است مد نظر قرار میدهد.
دکتر الویری ادامه داد: بخش سوم محتوای زیارت اربعین با تحلیلی جامعهشناسانه به ویژگیهای کسانی که در برابر امام موضعگیری کردند و در مقابل او ایستادند و او را به شهادت رساندند میپردازد، و به طور دقیق و عمیق جبهه باطل را معرفی میکند اما بر خلاف زیارت عاشورا این کار را با ذکر نام افراد انجام نمیدهد، بلکه با یک بیان کلی از خداوند میخواهد این افراد را از رحمت خود دور کند و مورد لعن قرار دهد، یعنی بدون آن که از فرد خاصی نام ببرد با ذکر ویژگیهای افراد و جریانی که در برابر امام ایستادند از این افراد برائت میطلبد و از خدا میخواهد این افراد را از رحمت خود دور کند.
دکتر الویری بخش چهارم زیارت اربعین را ناظر به نگاه شیعه به افق آینده، و جایگاه شیعه در این افق دانست و افزود: این بخش از زیارت اربعین یک نوع پیوند ناگسستنی و استوار بین شیعه و امام ترسیم میکند و با تعابیری مبنی بر عذاب، ذلت و هلاکت افرادی که در برابر امام موضع گرفتند و نگاه امیدوار نسبت به آینده دارد و در فرازهای پایانی آن ضمن تأکید بر پیوند شیعه با امام، آمادگی شیعه را برای همراهی با امام در آینده و هنگامی که فضا برای قیام آماده شود، اعلام میکند و بر همراهی با امام و نه به دشمنان ایشان تأکید و صراحت دارد.
دکتر الویری در پایان خاطرنشان کرد زیارت اربعین اگر چه روشی برای عرض ارادت به امام حسین (ع) و صحبت با ایشان از زبان یک امام معصوم است، اما برای سایر انسانها و به ویژه یک طلبه تاریخ کارکردها و برداشتهایی عمیقی در خود دارد.
در پايان اين نشست علمی، حجت الاسلام و المسلمین دکتر الویری پاسخگوي سوالات و نظرات اساتيد و حاضران در اين نشست بود و این نشست علمی با مداحی و ذکر مصیبت توسط ذاکران اهل بیت به پایان رسید.
گفتنی است در ابتدای این نشست علمی آیت پیمان مدیرعامل دبیرخانه دین پژوهان کشور ضمن خیرمقدم به حاضران، ضمن ارائه گزارشی از نشستهای علمی عاشورایی برگزار شده در این مؤسسه، برنامه و عناوین نشستهای دهه پایانی ماه صفر این مؤسسه را اعلام کرد.
