دوازدهمين نشست علمي دبيرخانه دينپژوهان کشور با عنوان «بایستههای پژوهشی در عرصه بینالمللی ادیان و مذاهب» با سخنراني حجتالاسلام و المسلمين دکتر احمد مبلغي و حضور اعضاي شوراي علمي دينپژوهان، اساتید و پژوهشگران علوم ديني حوزه و دانشگاه، پنجشنبه دوم بهمن ماه 93 در دبیرخانه دینپژوهان کشور در قم برگزار شد.
در ابتداي این نشست علمي استاد محمدجواد صاحبي رئيس شوراي علمي دبيرخانه دينپژوهان کشور، ضمن خيرمقدم به حاضران، به معرفي کوتاهي از اهداف برگزاري نشستهاي علمي و عناوين نشستهاي برگزار شده دبيرخانه دينپژوهان کشور پرداخت و سپس حجتالاسلام والمسلمین احمد مبلغی، رییس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شوراي اسلامي ضمن ابراز خرسندي از حضور در جمع دينپژوهان و محققان حوزه و دانشگاه به تبيين نظرات خود پيرامون بايستههاي پژوهشي در عرصه بينالملل اديان و مذاهب پرداخت.
رییس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شوراي اسلامي در ابتداي بحث خود به تشريح محورهاي پژوهشي بينالملل در حوزه اديان و مذاهب پرداخت و از «روششناسی در پژوهش مطالعات بينالاديان» به عنوان نخستين محور در اين زمينه نام برد و تأکيد کرد: «توجه به روش مطالعات و پژوهشهايي که در ديگر کشورها انجام میشود» و «بهرهگيري از تجربیات موجود در فضای علمی ديگر کشورها» از ضرورتهاي مهمي است که بايد به طور ويژه در مراکز علمي و حوزههاي علميه مورد توجه قرار گيرد و مسأله روششناسي آنقدر داراي اهمیت است که حتي ميتواند به عنوان یک رشتهی علمی در دانشگاه و حوزه تدریس شود. چراکه برخی سؤالات علمی را فقط با تکیه بر شناخت از روشهای علمی خاص میتوان پاسخ داد. و ما بايد هميشه به دنبال رصد روشهایی باشیم که در برخی کشورها در زمینه پژوهش به کار گرفته شده است. چرا که اگر به روش مطالعه و پژوهش در دنیای امروز آشنا نباشیم، نمیتوانیم حرف ديگران را بفهمیم و با آنها گفتگو کنیم.
حجت الاسلام والمسلمین مبلغی از «پژوهششناسي» به عنوان دومين محور در اين زمينه نام برد و با تأکيد بر اين که حوزه علمیه قم و مراکز علمی ما باید بخشی از مطالعات خود را به «پژوهششناسی بینالمللی» و «شناخت پژوهشهاي در حال انجام در مراکز علمي جهان»، معطوف نماید افزود: تا زمانی که بخشی از مطالعه در حوزه علمیه معطوف به محورهای پژوهشی و واقعیتهای بینالمللی و پرداختن به مسائل جدید و اساسی نباشد، پژوهشهاي ما به موضوعاتي روزمره و کهنه تبديل ميشوند و مراکز علمي و دانشگاهي ما با چالشها و مشکلاتی مواجه خواهند شد که از قافله پیشرفت عقب مانده و به انزوای شکننده دچار خواهند شد.
رئيس دانشگاه مذاهب اسلامي از «اولویتپژوهی» و «حساسیتپژوهی» به عنوان سومين محور در حوزه پژوهششناسي ياد کرد و افزود: «شناخت اولویتها و حساسیتهاي پژوهشي با نگاه جهاني» بايد در دستور کار پژوهش قرار گیرد چرا که با نگاه جهانی میتوان اولویتها را بهتر شناخت و اگر بدون توجه به حساسیتهای بینالمللی به سمت پژوهش برویم از يک طرف در اولویتبندی موضوعات پژوهشي دچار اختلال ميشويم و از طرف ديگر موضوعات پژوهشي ما کهنه و خارج از نياز روز ميشود.
وي تهیه لیستی از حساسیتها و اولویتها با توجه به مقتضیات میدانی خارج از کشور را یکی از ضرورتها برای مطالعات جهانی ادیان و مذاهب عنوان کرد و افزود: بسیاری از موضوعاتي که در برخی مراکز به عنوان اولویت قرار میگیرد اولویت واقعی نیست، نتیجه خاصی برای جامعه در بر ندارد و بیشتر اندیشهبافی انتزاعی است.
«شیوه مطالعات جمعی و اداره کنفرانسها در جهان به ويژه در حوزههای چند رشتهای»، چهارمين محوري بود که سخنران اين نشست علمي به تشريح آن پرداخت و افزود: متأسفانه با وجود گذشت سالها از انقلاب اسلامی، هنوز شیوه استانداردي براي مطالعات جمعي و اداره کنفرانسها نداریم و در اين زمينه موفقیتی نداشتهایم، لذا باید ضمن مطالعه در اين زمينه از تجربه برخی کشورها استفاده کنيم چرا که بسياري از کشورها در اين زمينه شيوهها و مطالعاتي با قدمت 50، 100 یا 200 ساله دارند و ما ميتوانيم از آنها استفاده کنیم و اين دانش را فرا بگيريم.
رئیس دانشگاه مذاهب اسلامی از «شیوه آمیختهسازی و تطبيقسازي دانشهای هم افق»، به عنوان پنجمين محور در اين زمينه نام برد و افزود: بسیاری از مطالعات و فعالیتهای اجتماعی جامعه امروز از جمله فقه و حقوق، و روانشناسی نیازمند مطالعه تطبیقی میباشد و ما در مطالعات خود به این شیوه نیازمنديم، البته این تجربه را برخی افراد از جمله «سنهوری» حقوقدان بزرگ عرب متوفي 1971 ميلادي، در آمیختهسازی فقه و حقوق انجام داد و بنيانگزار يک خیزش و حرکت اساسی در فقه شد، اين در حالي است که ما بايد اين کار را در خاستگاه فقه شيعه انجام ميداديم.
«تداومبخشی عمقگرایانه به مطالعات» ششمين محوري مورد بحث در حوزه پژوهش بود که حجتالاسلام و المسلمين مبلغي به آن پرداخت و ادامه داد: مطالعات ما باید متداوم و با رويکرد عمقبخشی و پیشرفت تصاعدی باشد، و در هر مرحله کمالی را اضافه کند، چرا که مطالعاتي که پراکنده دنبال میشود نتیجهای در بر ندارد. برای مثال در دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم در اين زمنيه کاری به نام فلسفه فقه شروع شد، اما تدام پيدا نکرد و اکنون فقط مطالعاتی شخصی در این زمینه انجام میشود که روش درستي نيست و باید به صورت سازمانی انجام شود.
حجتالاسلام و المسلمين مبلغی در دومين بخش سخنان خود به لزوم شناخت ميزان تأثیرگذاری بر فضاي بينالمللي و تأثیرپذیری از اين فضا پرداخت و اين شناخت را مقولهاي بسيار مهم عنوان و تأکيد کرد:
اگر بازتاب و تأثیر فکر و اندیشه خودمان بر دیگران و بر جهان بيرون را نشناسيم، کم کم به سمت به سمت ادبیات کمتاثیر و منفعل و موضوعاتی میرویم که اقبال عمومی به آن نخواهد بود و خود به خود منزوي و حذف میشویم. براي نمونه اگر ادبيات و لحن کتابنویسیهاي خود را در دهه اول و دوم انقلاب به ويژه در موضوعاتي مانند تعریف شیعه، تبیین عقاید شیعه، یا کیفیت مباحث اسلامی بررسي کنيم و مشخص کنيم ذهنيتهاي آنزمان ما بر جهان امروز تا چه ميزان بازتاب داشته است، خيلي از ذهنيتها تصحيح ميشود چون گاهي کار ما مقدس است اما ذهنیت ترویج ما معیوب است.
رئيس مرکز تحقيقات مجلس شوراي اسلامي تأثیرپذيري از بیرون را مسألهاي مهمتر از تأثيرگذاري بر بيرون عنوان کرد و ادامه داد: جهان امروز چه بخواهیم و چه نخواهیم یک مجموعه به هم پیوسته و شبکهای است، به گونهای که وقتی یک مقوله در جایی اتفاق میافتد محدود به آن مکان خاص نیست و سایر جاها را تحت تاثیر قرار میدهد، بسیاری از موضوعات نيز ماهیت جهانیشدن و تأثیر جهانی دارند و به صورت تبادلی و چرخشی پیش میروند، و لذا نسل ما از فضای بیرونی تأثیر میپذیرد. بنابراین از يک طرف باید بخشی از مطالعات حوزه علمیه معطوف به این باشد که کدام موضوعات جهانی و بینالمللی بیشترین تاثیر را از فضای فکری ما دارند و به عبارت ديگر ما چه تأثیراتی و در چه حوزههایی بر بيرون کشور داريم، و از طرف ديگر باید مطالعات دقيقي نسبت به مسائلی که از بیرون روی ما تاثیر میگذارند داشته باشیم تا از خاستگاه دین برای این مباحث برنامه مطالعاتی داشته باشیم.
براي نمونه برخي مسائل از جمله حقوق بشر، از بیرون تأثیر میپذیرند و اگر ما به نفي اين مسائل بپردازيم، نميتوانيم مانع تأثیرپذیری بيروني بر روي اين مسائل شويم، چون تأثيرپذيري کار خودش را با وضعیتي خاص بر نسل جوان ما انجام میدهد، بلکه ما بايد از نگاه دینی به اين مسائل بپردازیم و از خواستگاه دین و حوزه در اين زمينه کار پژوهشي کنيم و اين مسائل را تبیین کنيم. و اگر از نگاه دینی به اين موضوع نپردازیم، حقوق بشر اسلامی را به فضای برزخی فرستاده و به حال خود کردهایم.
عضو شوراي علمي دينپژوهان کشور، در سومين بخش سخنان خود به حوزه «مناسبات بينالمللي» پرداخت و از اين موضوع به عنوان مهمترين محور در زمينه بايستههاي پژوهش بينالادياني ياد کرد و ادامه داد: ما در حوزه مناسبات اسلامی در زمينه اديان و مذاهب الگوی رفتاری نداریم و «ترسیم الگوی مناسبات شیعه و اهل سنت» را از جمله ضرورتهاي امروز است چرا که فقدان یک الگوی مناسباتی میان شیعه و سنی زمینه را برای بروز تنشها و اختلافات فراهم میکند و در حوزه علميه انديشمندان بسياري وجود دارد که اميدواريم اين مناسبات را بر اساس يک الگوی صحيح و از خاستگاه فقه و بر اساس عقلانیت و واقعیتهای اجتماعی جهان اسلام تعریف، تدوين و تبيين کنند.
حجتالاسلام و المسلمين مبلغي از «استنباط الگو» و «استفاده گزینشی و مطلوب از الگوهاي ارائه شده در دیگر کشورهاي جهان از جمله هند» را دو روش براي ارائه الگوي مناسبات بين اديان نام برد و ادامه داد: در کشور هند، ادیان مختلف بر اساس سه مؤلفه «محبت اجتماعی»، «معنویت اجتماعی مشترک»، «احترام اجتماعی مشترک» در کنار هم قرار گرفته و با هم همزیستی مسالمتآمیزي دارند که ميتواند مورد استفاده شيعيان و اهل سنت هم قرار گيرد البته ما بايد توجه کنيم که در ترسيم اين الگو، توجه به ذهنیت اهلسنت نسبت به مسائل مختلف، مهم و ضروری است. بنابراين حوزه باید ذهنیتهای جهان اسلام را شناسایی و مطالعات پژوهشی خود را در مسیر پاسخگویی به اين نیازها سوق دهد، چرا که اگر ذهنیتها را به صورت دقیق نشناسیم ممکن است پاسخ عکس دهد.
وی با اشاره به خدمات آیتالله بروجردی در مساله تقریب میان مذاهب اسلامی گفت: آیتالله بروجردی عمق مناسبات شیعه و اهل سنت و حتي اديان ديگر را درک و وضعیت آن روزهای جهان اسلام را به خوبی مدیریت کردند. هم اکنون نيز ما اندیشمندان بزرگی در حوزه علمیه قم داریم که در این زمینه میتوانند فعالیتهای مثمرثمري داشته باشند.
رئيس مرکز تحقيقات مجلس شوراي اسلامي از تدوین مدل «الگوي مناسبات ادیاني»، «الگوی مناسبات انسانی» و «الگوی مناسبات شهروندی» به عنوان راهکاري براي استفاده از فرصتها و دوری از چالشها و تنشهاي پیشرو نام برد و افزود: در ترسيم اين الگوها فقه تواناییهای بسیار بزرگی دارد و ما باید فرصتها را بشناسیم و موقعيت جغرافیایی، قومیتی دیني و مذهبي کشورها را در نظر داشته باشيم، به سلایق اکتفا نکنيم، اسلام را مناسب با فضاهای امروزی و مسائل جهانی بیان کنیم، مطالعات جدید انجام دهیم.
عضو شوراي علمي دينپژوهان در پايان سخنان خود تأکيد کرد: تا زماني که ما بخشی از مطالعات ما در حوزه، معطوف به اين محورهای پژوهشی دارای بعد بینالمللی یا ناظر به بعد بینالمللی قرار نگیرد، مطالعات ما از يک طرف به سمت موضوعات کهنه و عدم شناخت موضوعات امروزی پيش خواهد رفت و دچار اختلال در اولویتبندی موضوعات خواهد شد، و از طرف ديگر اين موضوعات مورد توجه جوانان قرار نخواهد گرفت و به سمت انزوا کشيده خواهد شد و در نهایت آنچه که تولید کار ماست مفید کار دین نخواهد بود.
در ادامه اين نشست علمي حجتالاسلام دکتر سیدحسن اسلامی، اولين بايستههاي در عرصه پژوهشهاي بینالملل اديان و مذاهب را تفکيک سه حوزه «پژوهش»، «آموزش» و «تبليغ» عنوان کرد و افزود: طلاب حوزههاي علميه داراي سه شأن «پژوهشگری»، «آموزشگری» و «تبلیغ» هستند و لازم است بين اين عرصهها و شأنها تفکیک وجود داشته باشد. چرا که اگر دو شأن پژوهش و تبليغ از هم تفکيک نشوند بر خلاف فضاي داخلی کشور، اين کار در سطوح بینالمللی بسیار نمود پیدا میکند.
عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب تأکيد کرد: شخص در مقام یک پژوهشگر نباید همزمان به تبلیغ دین بپردازد زیرا اين کار آفاتي دارد که موجب طرد از مجامع علمی و آلوده شدن حاصل پژوهش به يک کار بياعتبار و يک دفاعيه و رديه خواهد شد.
دکتر اسلامي از داشتن يک تخصص مشخص به عنوان دومين بايسته پژوهشهاي بينالملل نام برد و ادامه داد: یک پژوهشگر در عرصه مطالعات ادیانی بينالملل بايد به تمام نکات آکادمیک توجه کند، خود را فقط متخصص در یک رشته خاص بداند، از اظهار نظر در سایر مسائل پرهیز کند و حوزه کار پژوهشياش مشخص باشد نه گسترده و همهگیر.
عضو شوراي علمي دينپژوهان تلاش براي یافتن زبان مشترک و تفاهم علمي را سومین بایسته پژوهش در عرصه بینالملل عنوان کرد و افزود: در پژوهشهای بینالمللی بايد به منابعی استناد کنیم که طرف مقابل آنها را قبول دارد برای مثال به همان دلیلی که ما کتاب «فصل الخطاب» را بیانگر دیدگاه شیعه نمیدانیم، امروزه در مجامع مسیحی نيز کسی انجیل برنابا را قبول ندارد، لذا نباید در پژوهشهای خود به آن استناد کنيم بلکه بايد به منابعی استناد کنیم که به تأیید کلیسا رسیده باشد.
دکتر اسلامی در پايان کار پژوهشی را دارای دو وجههی «نوشتن مقاله» و «ارائه در کنفرانسها» دانست که محقق نباید از هیچ یک غفلت کند.
حجتالاسلام والمسلمین محسن غرویان عضو هیأت علمی جامعه المصطفی نيز در اين نشست علمي با اشاره به اين نکته که در حوزه علمیه، «آموزش» زمینهساز «پژوهش» است برخي از موضوعات و مطالبي که در دروس خارج ارائه ميشود را مورد انتقاد قرار داد و افزود: متأسفانه بیشتر اساتید درس خارج به جای پرداختن به مسائل اساسي و مهم روز از جمله موضوعات عرصه بینالملل، اقتصاد، سیاست و دانشهایی که زندگی دنیایی را اداره میکنند، مباحث مربوط به مرگ و شبیه آن را در اولویت کار خود قرار میدهند، و با اين شيوههاي آموزشي چگونه میتوان انتظار ارائه پژوهشهای روز را از طلاب داشت؟
عضو هیأت علمی جامعه المصطفی با اشاره به سخنی از رهبر معظم انقلاب در زمینه سبک زندگی، ادامه داد: این که رهبری انقلاب میفرمایند باید سبک زندگی اسلامی ارائه شود، این سبک زندگی باید در همین دروس آموزشی و پژوهشها بررسی شود.
حجتالاسلام غرویان خاطرنشان کرد: مسائلی مانند بانکداری اسلامی، اقتصاد، سیاست یا مباحث روز مانند ازدواج سفید باید در دروس خارج مطرح شده و پیرامون آن پژوهش شود، اگر این کار صورت گیرد شاهد تأثیرگذاریهای بسیاری خواهیم بود.
در پایان این نشست علمی، ديگر اساتید شرکت کننده از جمله حجتالاسلام آقايان، انصارينيا، ايرواني، عبداللهيان، مردانيپور و … نيز به بیان نظرات خود پيرامون مباحث مطرح شده و نکاتی از جمله لزوم داشتن برنامه و دائرهالمعارف شيعي براي معرف واقعي شيعه و امامت(کتابخانههاي تخصصي شيعي، رشتهها و گرايشهاي مستقل شيعهشناسي و …)، ضرورت داشتن تواضع علمی محققان ديني و شنيدن سخنان دیگران، و ضرورت پرهیز از جزمیتگرایی علمی، تفاوت بين شعار و تبليغ در پژوهشهاي ديني، نظريهپردازي در فقه، پژوهششناسي جهاني و … پرداختند. استاد محمدجواد صاحبي رئيس شوراي علمي دبيرخانه دينپژوهان کشور نيز به جمعبندي مباحث مطرح شده در نشست پرداخت.
