یکی از مباحثی که می توان آن را جزو اصول سبک زندگی قلمداد کرد و دامنه آن را از عقاید و باورها تا اخلاق و رفتار فردی و اجتماعی دانست، «میانه روی» ست.
سرویس علمی فرهنگی«حوزه» درنوشتاری به تبیین جایگاه میانه روی در سبک زندگی از دیدگاه اهل بیت(ع) و بررسی شاخصه های میانه روی در سخن و سیره ائمه معصوم(علیهم السلام ) پرداخته است .
دغدغه ما سبک زندگی اسلامی است که صفت اسلامی ما را به سبکی که برخاسته از مبانی، اصول و فرهنگ اسلام است، سوق می دهند.
توجه یا بی توجهی به چنین اصلی به ویژه در مباحث اخلاقی، زمینه رسیدن به کمالات اخلاقی و یا بروز آسیب های متعددی را به همراه داشته است، تا جایی که معصومان (علیهم السلام) از آن غافل نبوده و در موارد متعددی آن را یادآور شده اند. بر این اساس مردم را از زیاده روی یا کوتاهی پرهیز داده و زمینه اشتباه در فهم را خنثی و از ایجاد آسیب های اخلاقی پیش گیری کرده اند. البته روح حاکم بر زندگی معصومان علیهم السلام برخوردار از چنین حالتی بوده تا جایی که حضرت علی علیه السلام سیره پیامبرصلی الله علیه و آله را قصد و میانه روی تعریف کرده است: «سیرته القصد»؛ همان معنایی که در قرآن با واژگانی چون وسط، قصد و عدل بیان شده و فقط نظری نیست که در تمام تار و پود زندگی اعم از مسائل اعتقادی،اخلاقی و رفتاری در همه عرصه ها، خدای سبحان به آن توجه داده است.
* معنای سبک زندگی
در معنای سبک زندگی، سخن بسیار گفته شده و محققان تعاریف گوناگونی را از آن ارائه داده اند، ولی به طول اجمال می توان گفت که «سبک زندگی» شامل همه مسائل زندگی انسان می شود. مبانی سبک زندگی با همه قسم های خود، اصول سبک زندگی با رویکرد های مختلف و روش و اجزای بسیارِ دیگر، در مسئله سبک زندگی دخیل هستند که ضمن شناسایی رابطه معنایی و منطقی آنها، محصولی را با نام سبک زندگی اسلامی می توان بر اساس سیره و سخن معصومان دریافت و از آن بهره وافر برد. بنابراین همه تلاش ها و مجاهده های علمی که در این زمینه صورت می گیرد، اگر در بستر عمل، زمینه ایجاد یک جریان الگویی را فراهم نکند، کاری بیهوده است که این مهم نیز خود یکی از جنبه ها و مباحث مهم در سبک زندگی و ایجاد آن در فرآیند زندگی است.
توجه به مبانی نظری در سبک زندگی، امری مهم است و هیچ سبکی از زندگی را نمی توان از آن فارغ یافت؛ امروزه سبک زندگی متناسب با موضوع و روش علوم انسانی از جمله روانشناسی و جامعه شناسی معنای گوناگون یافته است ولی ما گاه در دام این توصیف چنان گرفتار می آییم که از هدف علم و علوم انسانی که پیدایش و بروز کمالات انسانی است، غافل می شویم و دغدغه مندی که در اسلام اهمیت ویژه دارد، جای خود را به مطالعات توصیفی و بیان آنچه هست، می دهد.
بنابراین، دغدغه ما سبک زندگی اسلامی است که صفت اسلامی ما را به سبکی که برخاسته از مبانی، اصول و فرهنگ اسلام است، سوق می دهند. فرهنگ و سبکی که حتی برای نوع علم ورزی و پرداختن به مسئله ای به نام سبک زندگی نیز الگو و سبک ارائه می دهند.
* دامنه معنای میانه روی
در چنین ساختار و اجزای به هم پیوسته ای، اصول سبک زندگی جایگاه ویژه دارد و از مهم ترین آنها که نمود عملی و عینی در زندگی معصومان علیهم السلام یافته، «اصل میانه روی» است. میانه روی اصلی است که به عنوان یک ملکه درونیِ مبتنی بر علم و دانش و بینش صحیح، در آدمی شکل می گیرد؛ بخشی از آن روح متعالی است که به افکار و افعال و رفتار انسان در عرصه های مختلف جهت می دهد و بر اساس مؤلفه هایی، انسان را از آسیب های اخلاقی که دو روی سکه افراط و تفریط اند، در امان می دارد.
با این بیان و مبتنی بر دیدگاه پژوهشگران، منظور از اعتدال و میانه روی در اصطلاح، ثبات و پایداری بر فضیلت و استقامت در سلوک و رفتار بایسته از منظر عقل و شرع و برگرداندن آنها، از افراط و تفریط به حد و سط و اعتدال است. به دیگر سخن، هرگاه دست یابی به امری از نظر شرع و عقل، نیکو و شایسته باشد، آن امر حاصل شود و زمانی که نبودش نیکو و احسن است آن امر بروز نکند. بنابراین، هر کار معتدلی، صالح و درست است و هر کار غیر معتدلی، فاسد است و نیاز به اصلاح دارد.
* شاخصه های میانه روی در سخن و سیره معصوم
معنای میانه روی مثل بسیاری دیگر از واژگان، معنایی سهل و ممتنع دارد؛ آنچه چنین مفهومی را به ویژه در ارتباط با سبک زندگی دچار مشکل می کند، تفسیر حقیقی و واقعی آن و منطبق با آموزه های الهی است. به این معنا که این مفهوم نیز مانند بسیاری از مفاهیم، نادرست برداشت شده است. میانه روی در دستگاه اهل بیت علیهم السلام معنایی ویژه دارد؛ معنایی که نه جانب افراط و نه تفریط و نه مصلحت سنجی و یا بی انضباطی را در بر دارد. در چنین معنایی میانه روی چیزی مطابق حق و امری عینی است، نه امری ذهنی و باطل؛ بنابراین، کسی نمی تواند معنای آن را به نفع خود مصادره کند. توجه به زندگی معصومان علیهم السلام ویژگی هایی را به دست می دهد که در پرتو چنین شاخصه ها و ویژگی هایی که عینی و سازگار با وضعیت خاص ارتباطی است، می تواند مصداق بارز مفهوم میانه روی باشد. امروزه در مباحث اخلاقی و به ویژه اخلاق کاربردی سخن از وضعیت های متفاوت و خاصی است که شخص باید در شرایط روبروی خود مبتنی بر زمان و مکان، اولویت ها و دیگر معیارها تصمیم اخلاقی بگیرد.
با توجه به روح حاکم بر آموزه های معصومان علیهم السلام و سیره عملی آنان در زندگی، مشخصه ها و ویژگی هایی را برای میانه روی می توان تعیین کرد که برخی از آنها عبارت اند از:
1. حق محوری: میانه روی را باید به گونه ای تفسیر کنیم که تفسیرش دست کشیدن از حق و عمل به باطل نباشد، به این معنا که بگوییم در عمل کردن به حق، جانب وسط و میانه را بگیریم. نگاه دینی اصرار دارد بیان کند که دین و به ویژه اسلام، آیینی میانه رو است و میانه روی، جنبه و اصلی از اصول حق است و به جرئت می توان به جای اصل میانه روی اصل حق محوری و حق مداری را گذاشت؛ چنانکه خود مسئله عدل را که اعتدال از آن گرفته شده، به معنای «اعطاء کل ذی حق حقه» و نیز به معنای «یضع الامور مواضعها» می دانند. بنابراین مسئله میانه روی را باید مساوی با حق محوری دانست، چراکه میانه بودن، چیزی نیست جز آنکه از خود حق تعالی نشئت گرفته و به آن نیز امر کرده است و به همین دلیل، هم در عالم تکوین چنین مسئله ای لحاظ شده و هم در عالم تشریع از انسان خواسته شده که چنین باشد.
2. به هنگامی و مقتضای حال: یکی از مباحثی که می توان آن را جزو مؤلفه های معنایی میانه روی برشمرد، مؤلفه «به هنگامی» و مراعات مقتضای حال است. در چنین مؤلفه ای، اعمال و رفتار و حتی افکار انسان بر اساس رعایت و در نظر گرفتن مقتضای حال صورت می گیرد. میانه روی اقتضا می کند که انسان در ارتباط عبادی خود با خدا، به حال و شرایط خود و خدایش توجه کند. نهی از پرداختن به امور مستحبی، زمانی که دل انسان اِدبار دارد و نیز رها نکردن خانواده و معیشت به بهانه عبودی، نمونه های بارزی است که در سیره و سخن معصومان علیهم السلام آمده است. امروزه شاید بتوان بر اساس چنین اقتضای خالی، به امور مسلمانان سامان داد و با توجه به اقتضائات و شرایط موجود، به تعیین اولویت ها پرداخت.
3. شمول و فراگیری: چنین اصلی چنان زندگی انسان را درنوردیده که هیچ شأنی از شئون زندگی از آن تهی نیست. این اصل هم باورهای انسان را در بر می دارد و هم گرایش ها و حب و بغض او و امیالش را سامان می دهد و هم در رفتار و اعمال او رخنه می کند. اطلاقی که در برخی از روایات در مورد اعتدال و میانه روی و در سفارش های معصومان علیهم السلام آمده، بیان کننده چنین شمول و فراگیری است؛ به گونه ای که در یک تقسیم بندی دیگر، چنین اصلی زندگی فردی، اجتماعی، سیاسی، اخلاقی، عبادی و همه ابعاد زندگی انسان را پوشش می دهد.
مهم ترین آسیبی که جامعه دین و مؤمنان را تهدید می کند، بی توجهی به چنین جامعیتی است که برخی اعتدالی می اندیشند و افراطی یا تفریطی عمل می کنند و برخی، افراطی یا تفرطی فکر می کنند و در برخی موارد میانه رواند. برخی نیز در زندگی فردی میانه رو ولی در زندگی اجتماعی دچار افراط و تفریط می شوند. بنابراین در ارزیابی و استفاده از کلام معصوم علیه السلام ، نباید پاره ای از کلام آنان را در برخی ابعاد، پررنگ و برجسته نشان داد و از برخی ابعاد دیگر آن غافل بود. انسان میانه رو، تنها در یک بعد و ساحت نمی تواند داعیه میانه روی داشته و در بعد و ساحتی دیگر افراطی و یا تفریطی باشد.
4. نرم خویی با فطرت و فنون انسانی: یکی از مهم ترین اصولی که در سراسر زندگی دینی انسان، خود را نشان می دهد، مسئله فطرت و امور فطری است که خاستگاه و سبب و دلیل بسیاری از امور اعتقادی، اخلاقی و گرایشی در انسان است. امور اخلاقی نیز چون با نفوس سالم انسانیت و فطرت پاک آدمیان سازگاری دارد، همواره امری پذیرفتنی است، اما ریشه و خاستگاه و رنگ و بوی چنین اصلی را می توان در اعتدال و میانه روی دانست و هرجا که فطرت انسان به عنوان یک شاخص، قضاوت و داوری ناشایسته ای در مورد امری از امور در هر یک از ابعاد زندگی انسان داشته باشد، می توان در این که این امر همراه با میانه روی است، تأمل کرد و هرگاه فطرت سلیم انسان در مورد امری قضاوت شایسته داشت، آن را مطابق با اعتدال دانست.
5. عامل اخلاق: یکی از مواردی که به عنوان شاخصه ای برای میانه روی معرفی شده، همسویی با قواعد و اصول عام و جهان شمول اخلاقی است که از لوازم فطری بودن این اصل خوانده می شود. آموزه های الهی هیچگاه از چنین اصول و قواعدی فارغ نبوده است. در این میان اصل «هرآنچه برای خود می پسندی، برای دیگران هم بپسند و آنچه برای خود نمی پسندی، برای دیگران هم نپسند»، به عنوان قاعده ای اخلاقی که در آموزه های اسلام وروایات معصومان آمده است، وامدار اصل میانه روی است.
محمد جواد فلاح، استادیار دانشگاه معارف اسلامی
