قرآن شریف در چند جا میفرماید که بعثت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و نزول قرآن برای تهذیب نفس است. در سوره جمعه آمده: «هو الذی بعث فی الامیین رسولاً منهم یتلوا علیهم آیاته و یزکّیهم و یعلّمهم الله الکتاب و الحکمة»؛ (جمعه/2) طبق این آیه، تهذیب نفس متوقف بر علم است، بلکه هر سعادتی متوقف بر علم است؛ چه سعادت معنوی و سیر و سلوکی و چه سعادت دنیوی و لذا پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و قرآن کریم، به تعبیری دو ثقل برای سعادت هر دو است.
دنیای امروز میگوید: «آموزش و پرورش» آنها میخواهند ما را با روشهای مختلف به سمت نظام آموزشی خودشان سوق دهند، ولی قرآن و دین اسلام که ما پیرو آن هستیم طبق آیه مذکور میگوید: «پرورش و آموزش»
▪ دستورالعمل برای انتخاب مربی
خواندن کتاب کافی و جامع السعادت برای کسب فضایل اخلاقی مفید است. آن چیزی که میتواند شما را مهذب کند، توجه خودتان به نفس، قانون مراقبه، مشارطه و محاسبه خودتان است، باید طبق این روش کار کنید و جلو بروید. اگر این طور زندگی نکنید، اولین کاری که کردهاید پا روی قرآن گذاشتهاید؛ زیرا قرآن شریف میفرماید: «و لقد منّ الله علی المؤمنین اذ بعث فیهم رسولاً من انفسهم یتلوا علیهم آیاته و یزکّیهم و یعلّمهم الکتاب والحکمة»(آلعمران/164) همه پیامبران با کتابهایشان آمدند برای اینکه مردم آدم بشوند پس از آدم شدن، عدالت اجتماعی در آنها حکمفرما شود. ما طلبهها که در مسیر انبیا عظام هستیم، نیز باید رفتارمان مروج اسلام و دین باشد. منقول است که مرحوم شیخ انصاری این مجسمه تقوی، از بازار بغداد عبور میکرد که عظمت و روحانیتش یک مغازهدار نصرانی را جذب کرد و او مسلمان و شیعه شد و میگویند که او به واسطه ولایت، صاحب احوالات بالایی هم شد. یک روز او از یک شیعه میپرسد: این کلمه «حجتالاسلام» که در میان اهل علم رواج دارد به چه معناست؟ آن شیعه هم جواب داد: به کسی که مجتهد و دارای علم بالایی باشد حجتالاسلام میگویند. آن نصرانی گفت: اشتباه میکنی! حجتالاسلام، کسی است که قیافه او، روش و منش او، برای اسلام برهان باشد؛ این حرف ترجمه این روایت است که امام صادق علیه السلام میفرمایند: «کونوا دعاة الناس بغیر السنتکم و کونوا لنا زیناً و لا تکونوا علینا شیناً». به راستی ما طلبه باید چنین باشیم؛ یعنی باید روش و منش ما، هیکل و ظاهر ما، نماز شبهای ما و رابطه ما با خدا طوری باشد که بتوانیم بر دلهای مردم حکومت کنیم، دل و جان مردم در دست ما باشد و الا اگر ظاهر مردم دست ما باشد چه فایده؟ ما که نمیتوانیم مردم را به زور به دینداری وادار کنیم. قرآن میفرماید: اگر میخواهی حکومت بر دلها پیدا کنی، متقی باش. ما اگر بخواهیم طلبه، امام جماعت، قاضی و مرجع باشیم، باید عادل باشیم، مگر میشود که یک طلبه عادل نباشد! نمیشود آقا.
▪ اخلاق قبیح مانع کمال
آیه دارد: «إنا جعلنا فی اعناقهم اغلالاً فهی الی الاذقان فهم مقمحون و جعلنا من بین ایدیهم سداً و من خلفهم سداً فأغشیناهم فهم لا یبصرون»؛(یس/8 9) در آیه تشبیه معقول به محسوس خوبی بکار رفته، یک کسی که غل و زنجیر در گردنش است، دستها و پاهایش با زنجیر بسته شده، این دیگر نمیگذارد او حرکت کند.
کسی که ماشینش عالی و راننده خوبی هم است و در جاده صافی هم رانندگی میکند، ولی اگر در جلو و عقبش دو تا سد و خاکریز باشد، آیا این ماشین میتواند حرکت کند؟ یا اگر چشمهایش بسته باشد، میتواند حرکت کند؟ طبیعی است که نمیتواند! قرآن میگوید: صفات رذیله چنین است. اگر یک صفت رذیلهای، مثل زنجیر روی گردن روح انسان باشد، هرچه پروردگار عالم بخواهد بالایش بکشد، دیگر نمیشود؛ آیه دارد: «و لو شئنا لرفعناه بها و لکنّه اخلد الی الارض»؛ (اعراف/176) این صفات رذیله، اشخاص را در زمین میخکوب میکند. طلبه باید اول این را رفع کند، اگر خدای ناکرده بخواهی یک صفت رذیله مثل خودمحوری، ریاستطلبی و پولپرستی را همراهی کنی، آسیب بزرگی میبینی که جبرانش راحت نیست.
▪ توسل شیوه بزرگان
شیخ الرئیس عظمت و نبوغش طوری بود که خودش در شفا میگوید: در یک علم سه چهار روز که شاگردی میکردم، بعد استاد میشد شاگردم و من میشدم استاد او! این شیخ در جای دیگر شفا میگوید که وقتی یک مطلب و شبههای با مطالعه مکرر حل نمیشد، به مسجدی میرفتم و به عالم ملکوت متوسل میشدم و بدینسان شبهه برایم حل میشد.
مبادا این علم اندوختن، ما را گول بزند و خدای ناکرده، غرور علمی برایمان حادث شود که انسان را بدبخت میکند. این علوم، حجت هستند تا خودمان حتماً مقید به ظواهر شرع بشویم و کمکم به مقام عنداللهی برسیم که آیه دارد: «إن الذین آمنوا و عملوا الصالحات سیجعل لهم الرحمان ودّا»؛ (مریم/96)پس از آن که در درونمان صفایی حاصل شد، با این اصطلاحات علمی، مردم را به سوی بهشت جادوان راهنمایی کنیم. به وسیله رابطه با خدا، بر دلهای مردم حکومت کنیم و آنها را بسازیم که آیه دارد: «من احیاها فکأنما أحیا الناس جمیعاً»؛ (مائده/32) خوشا به حال کسی که رفتار و منش او برای اسلام برهان است. خوشا به حال کسی که به واسطه تقوا و تهذیب نفس، به قلوب مردم نزدیک میشود و آنها را در مسیر صلاح و رستگاری قرار میدهد.
امیدواریم که پروردگار عالم، به حق آن افرادی که صد درصد خود را ساختند، توفیق تهذیب نفس و تهذیب علم را به ما عنایت بفرماید.
