از دیدگاه شیعیان، شکی نیست که ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام که توسط پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در ماجرای غدیر اعلام گردیده و در فرصتهای بسیار دیگری قبل و بعداز غدیر، بر آن تأکید شده(1)، شامل تمام مواردی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در آن ولایت داشتهاند و با توجه به تشکیل و اداره حکومت توسط پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ، شکی نداریم که یکی از ابعاد ولایت ایشان، ولایت سیاسی بوده است.
اما اگر بخواهیم پرسش شما را ریشهیابی نماییم، باید بیان داشت که با توجه به آنچه بعداز رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم اتفاق افتاد و خلافت در اختیار صاحب اصلی آن قرار نگرفت، برای عموم مردم در نسلهای بعد، توجیهپذیر نبود که چگونه با وجود این همه تصریحات و کنایاتی که استحقاق امیرالمؤمنین علیه السلام را در خلافت بلافصل پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ثابت مینماید، حکومت در اختیار دیگران قرار گرفت! بر این اساس مؤلفانی که به طیف فکری حاکم گرایش داشتند، در تألیفات خود تلاش نمودند تا در حد امکان، امتیازات امیرالمؤمنین علیه السلام را ذکر ننموده و یا تنها قطعات انتخاب شدهای از آن را بیان نمایند و یا اگر حدیثی آنچنان متواتر و مورد قبول بود که نیاوردن آن به حیثیت علمی مؤلفش آسیب میرسانید، در صدد توجیه و تأویل آن برآمده و آن را بهگونهای تفسیر نمایند که با عقایدشان همخوانی داشته باشد. حدیث غدیر از جمله روایاتی است که چون امکان سانسور کامل آن وجود نداشت، بخشهایی از آن در کتب معتبر اهلسنت ذکر شده(2)، و تصریح به ولایت امام علی علیه السلام از جانب رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم نیز از مواردی است که در بیشتر این کتابها بر آن صحه گذاشته شده است. بدیهی است که مطالعه چنین روایتی با این صراحت و وضوح، این پرسش را برای خوانندگان آن پدید میآورد که پس چرا علیرغم فرموده پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ، حکومت در اختیار علی علیه السلام قرار نگرفت؟! اینجا است که توجیه گرانی وارد صحنه شده و ولایت مندرج در حدیث را تنها به ولایت عرفانی و دوستی و محبت تفسیر نموده و ولایت سیاسی را از آن خارج مینمایند!! چنین توجیهاتی در مورد سایر احادیث مشابه نیز بیان گردیده است. بهعنوان نمونه، بیان میدارند این که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ، علی علیه السلام را همانند هارون علیه السلام معرفی نموده؛ یعنی اینکه ایشان وزیر پیامبرند و وزیر و نایب با هم متفاوتند!! بنابراین علی علیه السلام نایب ایشان نیست، بلکه تنها در زمان حیاتشان، وزیر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بوده است و با رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دوره وزارتشان تمام شده است!!
اکنون ما تنها به استناد کتب اهلسنت و صرفنظر از آن چه ما شیعیان بدان معتقدیم، این بحث را طرح مینماییم که در ماجرای غدیر، ابتدا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از مسلمانان پرسیدند: چه کسی بر مؤمنان سزاوارتر از خودشان است؟ آنان پاسخ دادند که خدا و رسولش! بعداز این پرسش و پاسخ بود که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ، علی علیه السلام را همانند خود اعلام نموده و بیان فرمودند که هر کسی که من بر او ولایت دارم، علی علیه السلام نیز بر او ولایت خواهد داشت و جالب است بدانید که عمر بعداز این ماجرا به امیرالمؤمنین علیه السلام عرض نمود که ای پسر ابوطالب! مبارک باشد بر تو، که مولی و سرور هر مرد و زن مؤمنی گشتی!(3)
ماجرای دیگری که آن نیز مورد تأیید علمای اهلسنت بوده و در کتابهای معتبر آنان بیان شده، این است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم زمانی که عازم جنگ تبوک بوده و علی علیه السلام را جایگزین خود در مدینه نمودند، امیرالمؤمنین علیه السلام اندوهگین شده و خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم عرضه داشتند که آیا مرا در میان زنان و کودکان باقی گذاشتی (و از شرکت در این جهاد محروم میسازی)؟ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در پاسخ فرمودند: آیا دوست نداری که برای من همانند هارون علیه السلام برای موسی علیه السلام باشی، تنها با این تفاوت که بعداز من پیامبری نیست(4)؟! باید گفت که اگر در غدیر ولایت عرفانی مورد نظر بوده، در این مورد نمیتوان جز ولایت سیاسی را در نظر گرفت.
بعداز دقت نظر در مضامین این دو ماجرا، دو پرسش اساسی را مطرح مینماییم:
1- آیا پرسش پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از مسلمانان، مبنی بر اینکه چه کسی از خودتان بر شما سزاوارتر است، تنها در مورد ارتباط عرفانی بوده و شامل ولایت سیاسی نمیشده، تا ولایت امام علی علیه السلام را که بعداز آن بیان شده، تنها ولایت عرفانی بدانیم !؟
2- اگر جواب پرسش اول منفی بوده و ولایت در حدیث غدیر را شامل همه موارد بدانیم، مسئله تمام شده است، اما اگر اصرار بر آن باشد که ولایت اعلام شده در غدیر، تنها ولایت عرفانی تلقی شود، پرسش دوم را بیان مینماییم که ما از طرفی بعداز پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ، شخصی را داریم که از لحاظ عرفانی در چنین مرتبه والایی قرار داشته و از لحاظ نظامی هم بهعنوان شجاعترین سرباز پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و فرمانده سپاهشان شمرده میشده و از لحاظ سیاسی نیز در سالهای آخر عمر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هنگام جنگ تبوک، جایگزین ایشان در شهر مدینه گشته و نیز مدتی در منطقه یمن به رتق و فتق امور میپرداخته، بنابراین از هر لحاظ، شایستگی اداره حکومت را دارا بوده و از طرفی نیز جناح مقابل معتقد بودند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هیچ شخص خاصی را به خلافت بعداز خود منصوب ننموده تا بیعت با امیرالمؤمنین علیه السلام مخالفت با دستور رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم تلقی گردد و علاوه بر آن مشاهده مینماییم که به تصریح کتب اهلسنت، این عارف کامل که بر مسلمانان ولایت عرفانی داشته، با شخصی که بعداز پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به قدرت رسیده بود، اعلام مخالفت نموده و تا شش ماه با او بیعت نکرده(5)، آیا نباید به عرفان او در این زمینه اهمیت داد و آیا بیتوجهی به نظرات ایشان، تخطی از دستور پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تلقی نمیگردد و اگر در چنین مسئله مهمی به سخن عارفی که بر ما ولایت دارد، گوش فرا ندهیم، پس ولایت عرفانی او چه فایدهای در پی خواهد داشت؟!!
بر این اساس ولایت اعلام شده در غدیر چه عرفانی باشد و چه سیاسی، توجیهگر آنانی نخواهد بود که مانع رسیدن امام علی علیه السلام به خلافت گردیدند، علیرغم اینکه ما معتقدیم که در این مورد، ایشان هم دارای ولایت عرفانی بوده و هم صلاحیت ولایت سیاسی را داشتند، همانگونه که خود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم اینگونه بود و چنین تفکیکی برای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نه معنایی داشت و نه کسی آن را مطرح نمود و اصولاً آیا با وجود شخصی که به تصریح پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تمام خصوصیات ایشان را غیر از پیامبری دارا است، سپردن جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به غیر او عجیب به نظر نمیرسد؟!!
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم مسئله مهم خلافت و جانشینی امیرمؤمنان علی علیه السلام را به دفعات و به مناسبتهای مختلف به مردم گوشزد کرده بود، و بیان آن در اجتماع مسلمانان در غدیر خم، به منظور تأکید مجدد و اتمام حجت بوده است.
در پاسخ به سؤال شما توجه به چند نکته ضروری است:
1. در قرآن مجید آیات فراوانی وجود دارد که در احادیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم شأن نزول آنها، امامت امام علی علیه السلام است. از جمله این آیات: آیه تبلیغ(6)، آیه ولایت(7)، آیه اولیالامر(8)، آیه صادقین(9) و… میباشد.(10)
2. روایات بسیاری در منابع اهل تشیع و اهل تسنن وارد شده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم مسئله مهم خلافت و جانشینی امیرمؤمنان علی علیه السلام امامان بعداز او را مکرر و به مناسبتهای مختلف به مردم گوشزد کردهاند؛ از جمله فرمودند: وصی و جانشین بعداز من علیبن ابیطالب علیه السلام است و بعداز او دو فرزندم حسن و حسین علیهما السلام که نُه امام دیگر از صلب حسین علیه السلام، پی هم میآیند.(11) البته این روایت افزون بر روایاتی است که در جریان حدیث یومالدار، حدیث منزلت(12)، حدیث غدیر خم(13) و حدیث مشهور ثقلین(14) بیان شده و یا احادیثی که فرموده، پس از من دوازده تن خلیفه خواهند آمد که بهوسیله آنان دین عزیز میشود.(15) و بیان مجدد آن در غدیر خم، تنها تأکید بر اهمیت موضوع و به منظور اتمام حجت نهایی با مردم بود.
3. اعلام این مسئله مهم بعداز اتمام مراسم حج در آن روز خاص آن هم در محل غدیر خم که چهارراهی بوده که همه حجگزاران در آنجا از هم جدا میشوند و هر گروه به سوی سرزمین خود میرود، به فرمان اکید باری تعالی بوده که فرمود: «اى پیامبر! آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده است، کاملاً (به مردم) برسان! و اگر نکنى، رسالت او را انجام ندادهاى! خداوند تو را از (خطرات احتمالى) مردم، نگاه مىدارد و خداوند، جمعیت کافران (لجوج) را هدایت نمىکند».(16) در کتابهاى مختلفى که دانشمندان اهل تسنن، اعم از تفسیر و حدیث و تاریخ نوشتهاند، روایات زیادى دیده مىشود که با صراحت مىگوید: آیه فوق درباره على علیه السلام نازل شده است. این روایات را جمع زیادى از صحابه از جمله «زیدبن ارقم»، «ابوسعید خدرى»، «ابنعباس»، «جابربن عبدالله انصارى»، «ابوهریره»، «براءبن عازب»، «حذیفه»، «عامربن لیلىبن ضمره» و «ابنمسعود» نقل کردهاند و گفتهاند که آیه فوق درباره على علیه السلام و داستان روز غدیر نازل گردید.(17)
علاوه بر آنچه بیان شد، اعلام ولایت امام علی علیه السلام در غدیر خم دارای حکمتهایی بوده از جمله:
الف. عدم دغدغه خاطر مسلمانان بعداز انجام کامل مناسک حج و رسیدن به آرامش خاطر کافی برای طرح مسئله ولایت و جانشینی علی علیه السلام.
ب. پیشگیری از مخالفت احتمال بعضی منافقان و کجفهمان و جلوگیری از حرمتشکنی مسجدالحرام و کعبه توسط افراد هتاک و بیدین.(18)
ج. عدم گنجایش مسجدالحرام (با توجه به عدم توسعه در آن زمان) برای همه جمعیت حجگزاران.
د. نفوذ کلام مطلوب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در هنگام وداع و خداحافظی و جدایی بین مولا و بنده و مرید و مراد و منطقه غدیر خم هنگامه وداع و به تعبیری شاهراه تعیین مسیر کاروانهای حجاج و زمان و مکان آخرین وداع هزاران مسلمان شیفته و مرید پیامبر با مراد خودشان بود، از اینرو لحظهای حساس و حیاتی برای تکرار و بیان این نکته مهم و سرنوشتساز یعنی خلافت و جانشینی امیرمؤمنان علی علیه السلام بود.(19)
ه. حکمت و تدبیر اقتضا میکند گاهی برای بیان مطالب مهم و سرنوشتساز، شرایط و فضایی متفاوت با شرایط و فضای عادی و تکراری را برگزید و انتخاب غدیر خم با شرایط خاص و منحصربه فرد خود(20) برای ثبت آن بهعنوان حادثهای جدید و فراموشناشدنی و برای همیشه تاریخ در اذهان مردم بود.
این واقعه توسط عده زیادی (110 نفر) از صحابه(21) پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و همچنین از 84 نفر از تابعین و 36 نفر از دانشمندان و تاریخنگاران، نقل شده است. علامه امینی با مدارک و دلایل محکم از منابع معروف اسلامی (اهلسنت و شیعه)، در کتاب شریف الغدیر تمامی این نقلها را آورده است.
آنچه ذکر شد فقط گوشهای از دلایل بیشماری است که بر خلافت بلافصل علی علیه السلام دلالت دارد.(22)(23)
برای مطالعه بیشتر به:
تفسیر پیام قرآن، زیر نظر آیتالله مکارم شیرازی/ج9/ص177 به بعد، (امامت و ولایت در قرآن) مراجعه فرمایید.
▪ پینوشتها
1- در یومالدار، روز مباهله، جنگ تبوک، هنگام اعتراض برخی افراد به کیفیت فرمانروایی ایشان در یمن و… .
2- بهعنوان نمونه: احمدبن حنبل، المسند/ج1/ص119 – 118، دار صادر، بیروت؛ ابنماجه قزوینی، السنن/ج1/ص 45 – 43، دار الفکر، بیروت؛ صحیح ترمذی، 1403ه.ق/ج5/ص297، دار الفکر، بیروت و…. .
برای مطالعه روایات غدیر به کتاب الغدیر علامه امینی مراجعه نموده چون ایشان با تلاش چشمگیری، منابع این روایت را از کتب معتبر اهلسنت بیان نمودهاند.
3- احمدبن حنبل، مسند/ج4/ص281، دار صادر، بیروت.
4- بخاری، صحیح/ 1401ه.ق/ج5/ص129، دارالفکر، بیروت.
5- ر.ک: بخاری، صحیح/ج5/ص82 و 83 .
6. مائده/67 «یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک…»، برای آگاهی بیشتر مراجعه شود به نمایه: اهلسنت و آیه تبلیغ، سؤال شماره 141 (سایت: 1142).
7. مائده/55 «انما ولیکم الله و رسوله و الذین امنوا الذین یقیمون الصلاة…»
8. نساء/59 «یا ایها الذین امنوا اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم…».
9. توبه/119 «یا ایها الذین امنوا اتقوا الله و کونوا مع الصادقین…»، ینابیعالمودة/ص 115؛ شواهدالتنزیل/ج1/ص262، در روایات بیان شده است؛ منظور از صادقین حضرت علی علیه السلام و اهلبیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم میباشند.
10. برای آگاهی بیشتر مراجعه شود به نمایه: اثبات امامت امام علی علیه السلام از قرآن، سؤال 324 (سایت: 1817).
11. سبطبن جوزی، تذکرةالخواص، چاپ لبنان، ص327، ایضاً ینابیعالمودة، شیخ سلیمان قندوزی، باب 77، ص444، چاپ اسلامبول؛ همچنین فرائدالسمطنی، جوینی، بیروت، ج2، ص134.
12. فضایلالخمسه/ج1/ص316- 299، «انت منی بمنزلة هارون من موسی الا أنه لا نبی بعدی».
13. رجوع شود به نمایه: مدارک حدیث غدیر، سؤال 1953 (سایت: 1992).
14. فضایلالخمسه/ج2/ص53 44. «انی اوشک ان ادعی فاجیب و انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله عزوجل و عترتی. کتاب الله حبل ممدود من السماء الی الارض و عترتی اهل بیتی، انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض فانظرونی بم تخلفونی فیهما».
15. برای آگاهی بیشتر مراجعه شود به نمایه: اثبات امامت امام علی علیه السلام، سؤال 999 (سایت: 1162).
16. مائده/67، «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرینَ».
17. تفسیر نمونه/ج5/ص5.
18. چنانکه در تاریخ وارد شده وقتی امام حسین علیه السلام احتمال حرمتشکنی مسجدالحرام را از سوی دشمنانشان دادند مراسم حج را نیمه تمام رها کردند.
19. جریان غدیر در سال آخر عمر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در حجةالوداع اتفاق افتاد و آن حضرت، با بیان «… من کنت مولاه فهذا علی مولاه…»؛ هر کس من مولای او هستم علی مولای اوست و… ، به امامت علیبن ابیطالب تصریح فرمود و رسالت خود را ابلاغ فرمود.
20. آفتاب داغ و ریگها گداخته و تمام دشت را هیچ سایهسارى جز آسمان نبود. حال پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دگرگون شد. چهرهاش حالتى خاص به خود گرفت؛ حالتى که همواره هنگام نزول وحى بر ایشان عارض مىشد. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم توقف نمود. آهنگ توقف کاروان توسط جارچیان نیز نواخته شد. رفتهها بازگشتند؛ پراکندهها جمع شدند؛ بازماندهها رسیدند؛ پیادهها توشه بر زمین نهادند، سوارهها پیاده شدند و همه گوش به فرمان. همه مىدانستند به یقین، امر مهمى پیش آمده که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ، همگان را به ماندن و شنیدن آن دعوت کرده است، برگرفته با تغییرات از گنجنامه امام علی علیه السلام، مبحث غدیر و ولایت.
21. ابوسعید خدری، زیدین ارقم، جابربن عبدالله انصاری، ابنعباس، براءبن عازب، حذیفه، ابوهریرة، ابنمسعود و عامربن لیلی، از آن جملهاند.
22. جهت مطالعه بیشتر به کتاب الغدیر، علامه امینی، ج1؛ پیشوایی از نظر اسلام، جعفر سبحانی، ص274 و 317 ویژه اسناد و مضامین و تحلیلهای حدیث غدیر مراجعه شود.
23. اقتباس از سؤال 999 (سایت: 1162)، نمایه اثبات امامت امام علی علیه السلام.
…………………………………………..
منبع: اسلام کوئست
