بررسی دلایل، حکم شرعی و راه های پیشگیری از خودکشی

پوچ گرایی و نهیلیسم، میوه تلخ فراموشی خدا است که در جهان معاصر، میلیون ها نفر را به سوی خودکشی کشانده و قربانیان فراوانی گرفته است.

انسان مؤمن، که از افسردگی، اضطراب و نومیدی رها شده و قلب و روح و جانش با یاد خدا آرامش یافته، چرا خودکشی کند؟!

اگر می خواهید در هر جامعه ای از خودکشی پیشگیری کنید، عشق الهی و ایمان راستین به خدای حکیم را به مردم بیاموزید و تقویت کنید و داستان کربلا را برای همگان بخوانید و قهرمانان عاشورا را به همه معرفی کنید.

 حکم شرعی خودکشی

از دیدگاه اسلام، یکی از گناهان کبیره، کشتن هر نفسی است که خدای کریم آن را محترم شمرده است. پس فرزند کشی حرام است؛ همان طور که کشتن انسان های بی گناه دیگر نیز ممنوع است. البته انسان در مقام دفاع، می تواند دشمن متجاوز را بکشد و یا قاتل جنایتکار، هیچ حرمت و احترامی ندارد و به عنوان قصاص کشته می شود. در هر حال، عنوان نفس محترم مصادیق فراوانی دارد و شامل خود انسان نیز می شود و خودکشی نیز حرام است؛ یعنی هیچ انسانی در هیچ شرایطی حق ندارد که اقدام به خودکشی کند.

 پشتوانه قانونی حرمت خودکشی

منظور شما از تعبیر پشتوانه، ادله شرعی این حکم نیست، بلکه ضمانت اجرایی آن است. دین مبین اسلام که خودکشی را حرام اعلام کرده، پشتوانه اش را ایمان به خدا قرار داده، همان خدایی که نظام احسن را آفرید و بر هر چیزی تواناست و زندگی دنیا را سراسر آزمایشگاه قرار داد و هرگز مغلوب نمی شود «و گر ز حکمت ببندد دری، ز رحمت گشاید در دیگری». آری ایمان به خدای دانای کل و قادر متعال و ارحم الراحمین، سرچشمه امید به زندگی و آرامش روحی است و هر انسانی، با امید زنده است. بله انسان باایمان، گاهی غمگین می شود و یا گرفتار بلا و مصیبت می گردد و گاه گریان و نالان می شود و اشک می ریزد، ولی خودکشی؟! هرگز. انسان مؤمن، که از افسردگی و اضطراب و نومیدی رها شده و قلب و روح و جانش با یاد خدا آرامش یافته، چرا خودکشی کند؟! به همین جهت از نظر آمارهای جهانی، کمترین میزان خودکشی در بین مسلمانان وجود دارد؛ در حالی که بیشترین میزان خودکشی در میان کشورهایی است که خدا را فراموش کرده اند. پوچ گرایی و نهیلیسم، میوه تلخ فراموشی خدا است که در جهان معاصر، میلیون ها نفر را به سوی خودکشی کشانده و قربانیان فراوانی گرفته است.

 نهیلیست ها و نقد وضعیت جامعه خود

نقد، مساوی با سیاه نمایی نیست، بلکه نقد عبارت است از: تفکیک بین خوب و بد، حق و باطل، امتیازات و کاستی ها، ویژگی های مثبت و منفی یک موضوع یا شخص و نگرش جامع و همه جانبه به یک حادثه یا یک گروه یا اجتماع و… پس کسی را که فقط عیب ها، آفت ها و فسادها را می بیند و ذکر می کند و همه امور را سیاه و منفی ترسیم می کند، نمی توان ناقد یا منتقد دانست. به تعبیر دیگر چنین انتقادی، واقع نما نیست، ناقص است و هرگز با انصاف و عدالت نمی سازد. آیا سیاه نمایی، بدآموزی و پوشاندن چهره واقعیت و فریبکاری و تعمیم ناروا، اشتباهی بزرگ و تحریفی زیان بار نیست؟! سیاه نمایی، یأس می آورد و امید را از بین می برد و انسان بدون امید می میرد.

 یک مثال روشنگر

بله، به عنوان مثال داستان نویس مشهور ایرانی صادق هدایت را در نظر بگیرید. شاید کسی بپندارد که آثار صادق هدایت، انعکاس واقعیات جامعه ایران و انتقاد از آن بود! ولی آیا این پندار صحیح است؟! هرگز. چرا؟ چون آثار صادق هدایت، یک جانبه نگری و سیاه نمایی است و می دانیم که منفی بافی اگر گسترش یابد کم کم به نومیدی می انجامد و شاید انسان را به خودکشی نیز برساند همان طور که خود صادق هدایت نیز گرفتار چنین اشتباه بزرگی شد و سرانجام خودکشی کرد!

 آسیب شناسی و نقد وضعیت جنبه های منفی جامعه

ببینید آسیب شناسی دو نوع است: یکی یأس آور، و دیگری امیدآفرین. اگر آسیب شناسی به معنای نگرش یک بُعدی و دیدن فسادها و بدی ها و غفلت از رشد و خوبی ها باشد، انسان به یأس و نومیدی می رسد، ولی اگر آسیب شناسی عبارت باشد از نگرش همه جانبه به همه ابعاد زندگی اجتماعی اعم از بدی ها و خوبی ها، خدمت ها و خیانت ها، مثبت ها و منفی ها و… در این صورت می توان براستی واقعیات تلخ و شیرین جامعه و میزان تکامل یا انحطاط آن را شناخت و با امید حرکت کرد و به ترمیم آسیب ها و اصلاح گری پرداخت.

به همین جهت استاد شهید مطهری در برابر سخن یکی از دانشگاهیان که گفت: صادق هدایت که خودکشی کرد، حقیقت جامعه خود را می دید و چیزی را که دیده مطرح کرده است، اظهار داشته است که دیدن یک جانبه، غلط و بدآموزی است. دیدن صحیح یک جامعه این است که ما خالی از هرگونه حب و بغضی، نیکی های جامعه را ببینیم، بدی های جامعه را هم ببینیم. اگر فقط بدی ها را ببینیم و اساساً خوبی ها را نبینیم و به همین جهت آن ها را انکار بکنیم، این نوعی خیانت به جامعه است که کم کم منجر به خیانت به خود می شود. وقتی که انسان دائماً به خود تلقین کند که جز شر و فساد و بدی و بدذاتی و شرارت چیزی نیست، منجر به همان یأس و ناامیدی و همان خودکشی ها می شود.¹

 نظر استاد مطهری در مورد خود کشی صادق هدایت

صادق هدایت، خودکشی کرد چون گوهر ایمان به خدا را نشناخته و جزو پوچ گرایان و نهیلیست ها بود و زندگی را لغو و بیهوده می پنداشت، البته استاد شهید در کتاب عدل الهی، بر تأثیر و زمینه سازی عامل اشرافیت و نازپروردگی در هدایت نیز تأکید کرده و چنین نوشته است:

یکی از علل خودکشی او این بود که اشراف زاده بود. او پول توجیبی بیش از حد کفایت داشت، اما فکر صحیح و منظم نداشت. او از موهبت ایمان بی بهره بود، جهان را مانند خود بوالهوس و گزافه کار و ابله می دانست. لذت هایی که او می شناخت و با آن ها آشنا بود کثیف ترین لذت ها بود و از آن نوع لذت ها دیگر چیز جالبی باقی نمانده بود که هستی و زندگی، ارزش انتظار آن ها را داشته باشد. او دیگر نمی توانست از جهان، لذت ببرد…. آری، شرط استفاده کردن از لذت ها، آشنا شدن با رنج ها است. تا کسی پایین دره نباشد عظمت کوه را درک نمی کند. این که خودکشی در طبقات مرفه زیادتر است یکی، از این است که معمولاً بی ایمانی در طبقه مرفه بیشتر است، و دیگر، از این است که طبقه مرفه، لذت حیات و ارزش زندگی را درک نمی کنند؛ زیبایی عالم را احساس نمی کنند؛ معنی حیات و زندگی را نمی فهمند. لذت و رفاه بیش از اندازه، انسان را بی حس کرده و به صورت یک موجود کرخ و ابله در می آورد. چنین انسانی بر سر موضوعات کوچکی خودکشی می کند. «فلسفه پوچی» در دنیای غرب، از یک طرف، حاصل از دست دادن ایمان است، و از طرف دیگر محصول رفاه بیش از اندازه. غرب، بر سر سفره شرق نشسته است و خون شرق را می مکد، چرا دم از پوچی و نیهیلیسم نزند؟!. ..²

 راه پیشگیری از خودکشی

راهکار اصلی برای مصون ساختن جامعه از گرفتار شدن به آفت خودکشی، عبارت است از تقویت ایمان راستین و خالصانه به خدای کریم و حکیم. هرچه ایمان واقعی به خداوند متعال در انسان بیشتر گردد، امید و نشاطش افزون می شود و از کژراهه هایی چون اضطراب، افسردگی و خودکشی دور می گردد. کسی به خودکشی روی می آورد که احساس پوچی و بی پناهی کند. اگر می خواهید در هر جامعه ای از خودکشی پیشگیری کنید، عشق الهی و ایمان راستین به خدای حکیم را به مردم بیاموزید و تقویت کنید و داستان کربلا را برای همگان بخوانید و قهرمانان عاشورا را به همه معرفی کنید.

چون خودکشی از نظر همه مردم حتی کسانی که تصمیم به انجام آن گرفته اند، بدترین گزینه است و هیچ کسی نمی خواهد آن را انتخاب کند مگر آن که راه دیگری نیابد و ناچار و بیچاره شود، معمولاً کسانی که می خواهند خودکشی کنند، این موضوع را با شخصی در میان می گذارند و همین زمان، فرصتی طلایی و شاید آخرین فرصت برای نجات او است. پس با او گفت وگو کنید و او را تشویق به شرح وضعیت روحی و زندگی خودش کنید و به او بگویید دست کم، وصیت و آخرین پیامت را بگو. پس نخست بگذارید او هرچه می خواهد، از دل تنگش سخن بگوید و کاملاً سفره دلش را برای شما باز کند و اگر فحش و بد و بیراه نیز به شما یا به هر کس دیگری داد، صبور باشید و واکنش فوری نشان ندهید و اجازه دهید عقده هایش را خالی کند. آن گاه که سخنش به پایان رسید، هرگز ملامتش نکنید، بلکه تأکید کنید که بعد از خودکشی دیگر فرصت بازگشت و جبران نداری! پس برای خودکشی عجله نکن! و کم کم به او امید بدهید و با بیان مثال هایی از تاریخ زندگی پیامبران الهی و سیره معصومان علیهم السلام و مؤمنان راستین، ایمانش را به خدا تقویت کنید و به او بگویید و تلقین کنید که تو می توانی با توکل بر خدای توانا، بر همه مشکلات غلبه کنی و با نرمی و مهربانی برایش روشن کنید که هر مشکلی، راه حلی دارد و…

……………………………………….

 پی نوشت ها

1. تکامل اجتماعی انسان در تاریخ (نبرد حق و باطل) در مجموعه آثار استاد شهید مطهری/ج 25/ص543- 544

2. عدل الهی در مجموعه آثار استاد شهید مطهری/ج1/ص185- 186