دومين كنگره دين پژوهان كشور با عنوان «دين پژوهي در جهان معاصر؛ ابزار جديد ـ شبهات جديد» در ارديبهشت ماه 1379، به همت دبيرخانه دين پژوهان كشور با همكاري فرهنگ و ارشاد اسلامي استان قم، با حضور جمع كثيري از علما، اندیشمندان، پژوهندگان علوم دینی و اساتيد حوزه و دانشگاه در تالار شيخ مفيد دانشگاه قم برگزار گرديد.
در ابتداي برنامه محمد مهدي احمدي مديركل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان قم ضمن خير مقدم به حاضران درباره لزوم برگزاري چنين كنگره هايي گفت:
صدها مؤسسه تحقيقاتي و انبوه نيروهاي فرهيخته كه در عرصة پژوهش هاي ديني به فعاليت مشغول هستند، بايد با هماهنگي و تدبير و شتاب هرچه بيشتر؛ خود را با نيازها و پرسش هاي عصر حاضر و نسل جديد هماهنگ سازند. همين انگيزه و نيز حمايت از پژوهش هاي ديني، مجموعة شوراي برنامه ريزي دين پژوهان را بر آن داشت تا به طرح موضوعاتي بپردازند كه بين پژوهشگران حوزه دين با گرايش هاي مختلف علمي مشترك است. از اين رو در كنگرة اول، موضوعات مبتلا به حوزه دين از جمله آسيب شناسي و بايسته هاي پژوهش ديني مطرح گرديد. و در دومين كنگره موضوع شبهات جديد و ابزارهاي جديد مورد بحث و گفتگو قرار مي گيرد.
در ادامه همايش محمد جواد صاحبي دبير شوراي برنامه ريزي دين پژوهان كشور در سخناني زمينه تاريخي پيدايش شبهات جديد و نقش دينداران مسئول در برخورد با آنها را تشريح كرد و بدين طريق علت وجود برپايي دومين كنگره دين پژوهان را بيان داشت و گفت دبيرخانه دين پژوهان موارد ذيل را در صدر اهداف خود قرار داده است:
ـ اطلاع رساني به محققان و مراكز دين پژوهي
ـ ايجاد ارتباط و هماهنگي ميان مراكز و افراد پژوهشگر از طريق اطلاع رساني
ـ حمايت از پژوهشگران برتر علوم ديني
ـ جهت دهي به پژوهش هاي ديني از راه تعيين اولويت هاي تحقيق.
برنامه ها و راه كارهاي عملي براي رسيدن به اهداف ياد شده نيز تاكنون چنين پيش بيني شده است:
ـ نشست هاي علمي با انديشمندان داخلي و خارجي در راستاي اهداف دبيرخانه
ـ انتشارنشريه اي ويژه اطلاع رساني به پژوهشگران علوم ديني
ـ تشكيل كنگره سالانه دين پژوهان و طرح مباحث ضروري و مورد نياز
ـ به كارگيري ابزار جديد اطلاع رساني از قبيل اينترنت، رايانه و پژوهش هاي ميداني
ارائه خدمات اطلاع رساني به مؤسسات دين پژوهي و پژوهشگران حوزه دين.
سخنران ديگر كنگره جناب آقاي احمد مسجدجامعي قائم مقام وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي بود كه ضمن تأكيد بر جنبه هاي كاربردي و عنايت به نيازهاي جاري جامعه در پژوهش هاي ديني گفت:
در حوزه فعاليت ديني و سنتي، فعاليت دين پژوهي به عنوان يك اصل و محور از قديم الايام مطرح بوده است و اگر ما بخواهيم در حوزه پژوهش هاي ديني فعاليت داشته باشيم بايد نيازهاي جامعه را مدنظر بگيريم.
آقاي مسجد جامعي در بخش ديگري از سخنان خود بيان داشت: در حوزه پژوهش هاي ديني مسأله توجه به مخاطبين و ابزار جديد و استفاده از شيوه هاي نو مطرح است و ما براي دين پژوهي بايد فضاي نويني از تحقيقات را فراهم كنيم و نهادهاي متولي اين امر را گسترش دهيم. و در اجزاي زندگي دين را توسعه دهيم.
وي افزود: هم اكنون پژوهش هاي آموزشي و اجتماعي در زمينه هايي كه بتواند نيازهاي افراد مختلف جامعه را مورد بررسي قراردهد مورد نياز است و بايد نيازهاي جامعه و دغدغه هاي ديني شناسايي و به آنها توجه بيشتري شود و دين پژوهان كساني هستند كه براي رفع اين دغدعه ها تلاش كنند.
در ادامه اين همايش سيد عباس قائم مقامي ضمن ارائه مقاله خود با عنوان «تفسير متن ، فهم ظهوري يا تأويلي» از چند و چون پيدايش دانش هرمنوتيك در معارف غرب سخن گفت و سپس با نگاهي تطبيقي به بحث تفسير متن در معارف اسلامي در جريان فهم ظهوري و فهم تأويلي پرداخت و افزود:
فهم ظهوري در چارچوب علم اصول و فهم تأويلي در حيطه عرفان قابل طرح است كه بيش از همه در ميراث محي الدين عربي نمود دارد.
سخنران بعدي همايش دكتر مهدی محسنيان راد پژوهشگر و استاد دانشگاه بود كه با موضوع متدهاي تحقيق به ايراد سخن پرداخت. وي ضمن انتقاد از كشمكش بين نحله هاي پوزيتيويستي و تفهمي در دانشگاه هاي كشور گفت:
شيوه هاي تحقيق هر يك در جاي خود مي تواند به كار آيد و چاره ساز باشد. مجموع متدهاي تحقيق قادر است چون جعبه آچاري شود كه با هر يك از آچارهاي آن مي توان مهره معيني را آچارگيري كرد.
ديگر سخنران كنگره حجت الاسلام صادقي رشاد بود كه با موضوع جريان هاي آسيب شناسي دين پژوهي به ايراد سخن پرداخت و اين جريان ها را به سه دسته تقسيم كرد:
1. جريان اول جرياني كه سنتي است و به شدت متمسك به معارف گذشتگان است و آنها را تقديس مي كند.
2. جريان دوم جرياني كه تجددگراست و هيچ حد و مرزي در اقتباس انديشه هاي جديد نمي شناسد و مرزها را به هم مي زند و توانايي نقد و ارزيابي را ندارد.
3. جريان سوم جرياني واقع گرا است كه هم انديشه هاي گذشتگان را نقد مي كند و هم انديشه هاي جديد را و در اين ميان عناصر مثبت و كارآمد را از جريان اول و دوم مي گيرد و عناصر منفي را حذف مي كند.
در برنامه عصر روز كنگره نيز استاد محمد سميعي مسئول مؤسسه اطلاع رساني سراسري اسلامي (پارسا) در خصوص اينترنت و نقش آن در پژوهش به ايراد سخن پرداخت و گفت:
به كمك اينترنت امكانات عظيمي مي تواند در اختيار پژوهشگر قرار گيرد. از جمله توانايي ترجمه الكترونيكي كه در زبانهاي اروپايي رواج يافته و تا حدي در زبان عربي نيز در حال وارد شدن است.
در ادامه همايش استاد محمد مجتهد شبستري در خصوص «ايمان و دين شناسي تاريخي» و نقش ايمان در روزهاي نخست اسلام و تبديل فرهنگ شفاهي به فرهنگ مكتوب و پي آمدهاي مرتبت بر آن ايراد سخن كرد و گفت:
براي پي بردن به ايمان نخستين اسلامي، نيازمند دين شناسي تاريخي هستيم. و در اين فرايند ما تنها مي توانيم به نظريه پردازي بپردازيم نه بيشتر كه البته همين امر نيز از اهميت والايي برخوردار است.
سخنران ديگر كنگره استاد مصطفي ملكيان بود كه درباره طبقه بندي شبهات ديني سخن گفت و شبهات را در چارچوب اعتقادات، اخلاقيات و عباديات به هشت بخش تقسيم كرد و به شكل روشن و رسا آنها را تشريح كرد. و در عين حال تصريح كرد هيچ طبقه بندي نمي تواند آخرين طبقه بندي شبهات ديني باشد.
آخرين سخنران كنگره حجت الاسلام احمد مبلغي بود كه سخنان خود را با عنوان پژوهشي تحليلي درباره ثابت و متغير ايراد كرد. وي مسأله ثابت و متغير را از ديدگاه چهار تن از علما و فرهيختگان برجسته اين روزگار از جمله امام خميني، علامه طباطبايي، شهيد محمد باقر صدر و دكتر علي شريعتي بررسي كرد و گفت:
حضرت امام خميني گره مشكلات ثابت و متغير را در چارچوب ثبات و تغيير موضوع گشودند.
علامه طباطبايي نيز در دايرة نيازهاي طبيعي و ثابت و نيازهاي متغير و موقت مشكل را چاره جويي كرده اند.
شهيد صدر هم در حوزه منطقه الفراغ كه حاكم اسلامي قادر است در محدوده آن درباره پيش آمدهاي جديد تصميم بگيرد براي مشكل ياد شده راه حل عرضه داشته اند.
دكتر شريعتي هم مشكل ثابت و متغير را با نظريه ذوبطون بودن دين چاره انديشي كرده بود. بدين معني كه هر چه معرفت انساني پيش رود لايه هاي جديدي از دين نمايان مي گردد.
شايان ذكر است در اثناي برگزاري كنگره دو اثر از منشورات دبيرخانه دين پژوهان كشور 1. دين پژوهان (شامل مقالات برگزيده همين كنگره كه شماري از آنها نيز قرائت شد) و دين پژوهي؛ موانع، تنگناها و بايسته ها (شامل مقالات و سخنراني هاي كنگره اول) به حاضران در همايش تقديم شد و سپس حاضران در همايش، از نمايشگاه دستاوردهاي پژوهشي كه به همت دبيرخانه دين پژوهان با مشاركت مؤسسات و نهادهاي پژوهشي قم برگزار شده بود ديدن كردند كه اين كار مورد توجه حاضرين قرار گرفت.
مقالات برگزيده اين كنگره در كتابى با عنوان «دين پژوهان، ويژه دومين كنگره دين پژوهان كشور» و سخنرانىها و ميزگردهاى اين كنگره در مجموعهاى به نام «دين پژوهى در جهان معاصر؛ ابزار جديد ـ شبهات جديد» به چاپ رسيده است.
