سه بعد مهم از ابعاد متعدد نهضت سیدالشهدا علیه السلام ؛ حفظ دین، اعتلای اخلاق، احقاق حقوق ، برجستگی بیشتری در بین ابعاد متعدد نهضت او دارند.
این سه بعد در تاریخ، تحت الشعاع جنبه ها و ابعاد حماسی و سیاسی و در سایه بعد مظلومیت و تاثرات عاطفی ناشی از عظمت سوگ حادثه قرار گرفته و کمتر به آنها پرداخته اند.
در جامعه ای که بحرانهای معضلات و مشکلات و مفاسد گوناگون دینی، اخلاقی، مالی فزونی یافته است، برای درمان این دردها و پاسخگویی به این مسایل، بنظر می رسد بیشتر از هر زمانی به پرداختن به جنبه های سه گانه مذکور در معارف عاشورائی نیازمند هستیم.
نهضت ابا عبدالله علیه السلام، در محتوا و متن پیامی دینی ، مبتنی بر امر به معروف و نهی از منکر و در روش و سلوک، مبتنی بر اخلاق و معنویت، و در هدف گذاری و عمل در پی احقاق حق و ابطال باطل است.
وجوهر نهضت امام را این هر سه بعد شکل داده است و بقیه وجوه عَرَض این نهضت الهی و جاودانه هستند .
حماسه سازی و مبارزه و جهاد مسلحانه هدف نبوده بلکه راهکار آخر امام بوده اند و وسیله ای هستند که لابد و ناگزیر از آن طریق می توانست آن سه هدف بزرگ را پیگیر باشد و برای آنها عمل و اقدام نماید.
شکی در اینکه اخلاق وتصعید و تتمیم مکارم اخلاقی ماموریت اصلی در بعثت پیامبر خاتم است نداریم، پس نهضت عاشورا ، بیش از آنکه سیاسی باشد، یک نهضت اخلاقی است که در آن آموزه های خود سازی، دیگر سازی و جامعه سازی در قول امام و خاندان و اصحاب او ، و در عمل آنها تجلی دارد.
خود سازی یعنی اینکه از خود، فرزندان، خویشاوندان، دوستان و شاگردان و همکارن آغاز نماییم و متخلق به رعایت واجبات و ترک محرمات بشویم و بعد از آن به ساختن جامعه بپردازیم.
مسلم است که اصلاح نظامات اجتماعی و به صلاح آوردن افراد و اجتماع و امور مادی و اقتصادی و فرهنگی و معنوی ، بدون احیاء و تقویت بعد اخلاق میسر نخواهد بوده ، زیرا اخلاق بستر اصلی اجرای احکام و حدود الهی است و حتی اجرای فقه ، اعم از فقه عبادی و فقه اجتماعی و فقه معیشتی و اقتصادی و تمامی احکام مکاسب ، متاجر ، و مدیریت نیز فقط و فقط در بستر اخلاق ضمانت اجرائی پیدا می کنند و لاغیر.
حضرت ابا عبدالله علیه السلام ، غیر از مقام عصمت الهیه که امری ماورائی است، و جزء معتقدات و اختصاصات عقاید شیعه است ، در سراسر زندگی خود، فرزندان، اصحاب و اعضای خاندانش ، آراسته به فضایل اخلاقی و رعایت و عمل به آنها حتی در مقابل دشمن و حتی در صحنه جنگ بوده اند.
نامه ها، خطبه ها و مذاکرات حضرت ابا عبدالله علیه السلام با همه افراد در همه جا ، و در دوره حیات ، بخصوصدر مراحل نهضت ، در رویاروئی با حاکم مدینه و سپس عبدالله ابن زبیر و عبدالله ابن عمر، و ابن عباس و محمد ابن حنفیه و دیگر ناصحان ، و سپس گفتارها و سخنرانی هایش در مکه و در منازل بین راه و بیش از سه بار سخنرانی و احتجاج برای لشگر دشمن در روز واقعه ، با همه موانع که ایجاد کردند ، و حتی در مذاکره با ابن سعد ، بر منظومه و مدار حفظ دین، اخلاق ، و عاطفه و معنویت ، حرکت فرمودند .
در گفتار و عمل امام و سالار شهیدان جلی تر و برجسته تر از سایر ابعاد ، اخلاق و سلوک حسینی است .
امام حرف های همه نامبردگان در این نوشتار و انتقادات و حتی تعرضات برخی از دشمنانش را گوش میدهد و سپس نظر خودش را با دلیل و برهان و منطق ارائه می کند.
سیره امام در نهضت نشان می دهد که او ، صفات رحمانی و خصوصیات اخلاقی را در همه وجود خویش و اصحابش عجین نموده است و بر حماسه و جهاد مقدم داشته است .
اخلاق در نهضت امام آنقدر متجلی است که در بین راه با افرادی که برخورد می کند حتی با بدبین ترین آنها همچون زهیر ، همینکه مجال گفتگو پیدا می شود ، و رفتار و گفتار امام را نظاره می کنند ، به حدی مجذوب بعد اخلاقی او می شوند که به دنیا و مافیها پشت کرده و به نهضت امام و سرانجام محتوم و معلومش پیوند میخورند .
پیروان و دلدادگان حقیقی مکتب عاشورا، فقط کسانی می توانند باشند که متصف به اوصاف اخلاقی باشند و سجایای اخلاقی آنان در رعایت خانواده و پدر و مادر، و دوست و همکار و همسایه ، و آحاد مردم و افراد محیط زندگی در عمل مشاهده شود.
برای زمامداران و حاکمان اسلامی و مدیران جامعه اسلامی ، این التزام به اخلاق و معنویت و حفظ دین ، دینداری، و رعایت حق و حقوق مردم ، و پرهیز از قول و عمل باطل و دوری از هر منکر و ترویج هر معروف ، شرط محبت به سید الشهدا و ملاک ها و معیارهای شیعه گری و پیروی از آن امام شهید است .
و سستی و ضعف در هر کدام از اختصاصات اخلاقی مذکور ، منافات با دین و تقوا دارد ، و عزاداری و سوگورای زمانی مقبول خداوند است که این تنافی وجود نداشته باشد.
زیرا خداوند حکیم فرموده است : (( انما یتقبل الله من المتقین ))
