کتاب خاطرات مستند استاد خسروشاهي درباره: تاريخ نگاري معاصر و كودتاي 28 مرداد

كتاب حاضر شامل دو گفتگوي تاريخي مشروح با حجت ­الاسلام والمسلمين استاد سيدهادي خسروشاهي درباره مسائل تاريخ معاصر و نيز كودتاي 28 مرداد 1332 است كه اطلاعات وسيع و مستندي را در اين رابطه ارائه مي ­كند و يك پيوست هم در پايان كتاب، موضوع كودتاي 28 مرداد و نقش ديگران را در آن روشن ­تر مي­ سازد.

گفتگوي اول در سال 1368توسط فضلاي حوزه علميه قم و تحريريه فصل­نامه «حوزه» انجام شده است كه در شماره هاي 42 تا 47 در همان سال منتشر شده است. در اين گفتگو با عنوان «چگونه تاريخ انقلاب را بنويسيم؟» نكات مهم و ارزشمندي درباره تاريخ ­نگاري بيان شده است. گفتگوي دوم در مرداد 1394 درباره كودتاي 28 مدراد و مواضع آيت ­الله كاشاني و عملكرد و نقش دكتر مصدق در آن، انجام يافت كه در دو شماره از روزنامه «جوان»، در شهريورماه منتشر شد و اكنون تكميل شده اين بحث، به اضافه متن كامل و ويرايش شده گفتگو به همراه اسناد و عكس ­هايي جالب در اختيار مخاطبان قرار مي­ گيرد. بعضي از اين اسناد و تصاوير براي نخستين بار منتشر مي ­شود. بخش آخر كتاب يعني پيوست هم اشاره كوتاهي به حوادث 28 مرداد دارد و پرسش­ هاي دكتر صادق زيباكلام را در اين خصوص به نقد مي­ كشد.

در مقدمه مركز بررسي ­هاي اسلامي قم درباره اين كتاب آمده است: «دليل اصلي چاپ و نشر اين رساله كه پس از اشاره اجمالي به مسأله تاريخ ­نگاري معاصر، عمدتاً مسأله نهضت ملي ايران و حوادث 28 مرداد را بررسي مي­ كند، آن است كه امسال (1395) با نزديك شدن روز 28 مرداد، دوستان ملي ­گرا يك­بار ديگر و طبق عادت ديرينه در شماره ­هاي ويژه جرايد و مجلات، كه در واقع آن­ها را بايد «مصدقي ­نامه» ناميد، اغلب به طور يك­ جانبه به داوري نشسته و مدعي شده ­اند كه گويا پايه­ گذار و همه­ كاره نهضت ملي ايران، ملي ­گرايان و شخص آقاي دكتر مصدق بوده است و هيچ نقش سازنده و يا تأثيرگذاري براي ديگران، به ويژه آيت­ الله كاشاني و فدائيان اسلام قائل نشده­ اند كه درواقع تحريف علني و عملي مسائل تاريخ معاصر است.» (ص 8)

استاد خسروشاهي در بخش اول كتاب گريزهايي به تاريخ ­نگاري كودتاي 28 مرداد مي ­زند و مي ­نويسد: «وقتي انسان مي­ بيند كه در يك كتاب چندصد صفحه­ اي، كه گويا درباره «ملي­ شدن صنعت نفت» است، حتي در مراحل مقدماتي آن، هيچ نامي از نقش «فدائيان اسلام» نيست و يا بعد، در حوادث سي تير و اسقاط دولت قوام ­السلطنه، حتي نامي از آيت ­الله كاشاني به ميان نمي­ آيد، به خوبي درمي ­يابد كه نويسنده كتاب، دچار كج ­انديشي و داراي عُقده رواني است وگرنه چگونه مي­ توان نقش مثبت افراد و سازمان­ ها را ناديده گرفت؟ (صص 21 و 22)

در بخش ديگري از اين گفتگو، استاد خسروشاهي به انكار برخي مورخان معاصر و ملي­ گرا و توده­ اي در نقش مثبت و سازنده آيت­ الله كاشاني و فدائيان اسلام در ملي شدن صنعت نفت مي ­پردازد و ضمن انتقاد از برخي كتاب ­هاي تاريخي در اين زمينه ـ مانند «جنبش ملي شدن صنعت نفت» سرهنگ غلامرضا نجاتي و كتاب «گذشته، چراغ راه آينده» تأليف گروه جامي (با گرايشات چپ­ گرايانه) ـ مي ­نويسد: «طبق اسناد سرّي وزارت خارج انگليس، ايشان (آيت ­الله كاشاني) به دستور امپرياليسم، توسط ملي­ گراها و در روزنامه هاي وابسته به آنان، به شديدترين و ناجوانمردانه ترين وجهي، مورد حمله و هجوم و اتهام قرار گرفت و از صحنه سياسي ايران خارج شد. علاوه بر روزنامه ­هاي آن زمان و كتاب ­هايي كه جبهه­ ملي و حزب توده، عليه آيت ­الله كاشاني منتشر ساختند، هم اكنون هم، نويسندگان چپ و راست، ايشان را با نشر دروغ ­هاي گوناگون، از جمله شركت در توطئه موهوم قتل! دكتر مصدق، همراهي با دربار و غيره، متهم مي­ كنند. (ص 23)

از سويي ديگر استاد خسروشاهي به ارزش دادن گزارش ­هاي دشمنان و نشر آن­ها در ميان نسل جوان بدون هيچ توضيح يا حاشيه يا انتقادي بر آن­ها، كه شاهد آن حوادث تاريخي نبوده­ اند را خيانتي به تاريخ مي ­داند؛ چرا كه معتقد است برخي از آن اسناد و گزارش­ هاي دشمنان، از اساس جعلي و ساختگي است و براي اهداف و مقاصد خاص آن­ها تنظيم و منتشر شده است.

استاد خسروشاهي درباره مسأله «موضع­ گيري يا بي­ طرفي مورخان» مي­ نويسد: «تاريخ ­نگاري هيچ­گاه بي طرف نمي ­تواند باشد و هر مورخي، بنا به ساخت و بافت وجودي خود، داراي موضعي درباره حوادث گوناگون است و اين امر، حتي علي­رغم ادعاهاي بي­ طرفانه بودن مؤلف، در لا به ­لاي سطور همه كتاب هاي تاريخ ديده مي ­شود و مورخان با به ­كارگيري ذهنيت ­ها و يا برداشت ­هاي خود در عمل نشان مي­ دهند كه بي­ طرف نبوده­ اند.» (ص 32)

استاد خسروشاهي در پاسخ به سئوالي درباره تاريخ ­نويسي غربي ­ها يا شرقي ­ها درباره مسائل جامعه ما مي­ گويد: «از اين نوع تاريخ ­نگاري، سابقه خوبي سراغ نداريم و اگر نام آن را «تاريخ­ نگاري استعماري» بگذاريم، زياد از حقيقت دور نرفته ­ايم. داوري يك خارجي درباره تاريخ معاصر ما، به دلايل زيادي مشكوك و غيرقابل قبول و حتي فاقد ارزش تاريخي خواهد بود و نمونه ­هاي فراوان آن در رابطه با تاريخ و حوادث انقلاب اسلامي ايران، اين ادعاها را كاملاً ثابت مي ­كند. (ص 35)

استاد خسروشاهي در تحليل علت موفقيت كودتاي 28 مرداد مي ­نويسد: «از نظر من، به عنوان يك كارشناس و محقق تاريخ معاصر، خود آقاي مصدق السلطنه، پيشاپيش با عملكردهاي انحصارطلبانه خود، زمينه پيروزي كودتا را فراهم كرده بود. در دوران حكومت اين آقايان، در آن زمان شخصيت­ ها، گروه ­ها، حركت ­ها و سازمان هاي اسلامي به وجود آورنده­ نهضت، يكي پس از ديگري زنداني، متهم، سركوب و منزوي شده بودند. به طور طبيعي هر نهضتي كه پايگاه توده ­اي خود را از دست بدهد، ديگر “استحضار به پشتيباني مردم!” سودي نمي تواند داشته باشد.» (ص 44)

استاد خسروشاهي در اين كتاب به علل و عوامل موفقيت كودتاي ننگين 28 مرداد، نقش آمريكا و انگليس در آن، عملكرد ضعيف دولت مصدق و آماده بودن بستر كودتا، نقش زاهدي و علي اميني و… در اين خصوص مي ­پردازد و مواضع آيت ­الله كاشاني و شهيد نواب صفوي را در خصوص كودتا تبيين مي­ كند.