سومين جلسه از سلسله نشستهاي علمي عاشورايي، با عنوان «آسيبهاي اخلاقي پژوهشهاي عاشورايي» شامگاه دوشنبه 20 آبانماه 92 با حضور جمعي از علما و انديشمندان حوزه و دانشگاه در دبيرخانه دينپژوهان کشور برگزار شد.
در اين نشست علمي، حجتالاسلام و المسلمين دکتر سيد حسن اسلامي استاديار و عضو هيأت علمي دانشگاه اديان و مذاهب با اشاره به اين که نهضت حسيني با هويت همه شيعيان و به ويژه شيعيان ايراني گره خورده و تقريبا همه افراد به اصطلاح سنتي و دگرانديش که اهل فکر، انديشه و قلم هستند در اين راستا به ارائه نظرات خود در قالبهاي متفاوت نوشتاري و گفتاري پرداختهاند، گفت: کثرت پرداختن به موضوع نهضت حسيني و ديدگاههاي متفاوت و سلايق گوناگون افراد در پرداختن به اين موضوع طبيعتا اختلاف نظرهايي پديد آورده و موجب تفسيرهاي متفاوتي از اين نهضت شده است، به گونهاي که برخي هدف از نهضت را قيام براي تشکيل حکومت و برخي قيام براي شهادت ذکر کردهاند و اين تفاوت ديدگاهها موجب بروز منازعات علمي گوناگوني شده است.
دکتر اسلامي وجود اختلاف نظر و منازعات علمي را امري طبيعي توصيف کرد و افزود: خطا آن جاست که دعواهاي علمي و مناقشات نظري دچار آسيبهاي اخلاقي شوند و اصول اخلاقي در آنها ناديده گرفته شود.
وي با اشاره به اين که ما با هر ديدگاهي که قيام سيدالشهداء را تفسير کنيم در درون آن اخلاق نهفته است، ادامه داد: علي رغم وجود مباحث اخلاقي فراواني در نهضت عاشورا متأسفانه در فضاي بسياري از پژوهشهاي عاشورايي اخلاق رعايت نميشود و کساني که دغدغه دين هم دارند گاهي خطاهايي مرتکب ميشوند که با سادهترين اصول اخلاقي سازگار نيست.
عضو شوراي علمي دينپژوهان کشور د ادامه خطاهاي اخلاقي موجود در پژوهشهاي عاشورايي را از دو نگاه قابل بررسي دانست و افزود: برخي از خطاهاي اخلاقي موجود مربوط به افرادي است که در مقام شيعه و در پاسداشت از نهضت حسيني خطاهايي مرتکب ميشوند از جمله در منابر و سخنرانيها مطالب خلاف واقع را مطرح ميکنند، و دسته دوم مربوط به پژوهشگراني است که به نهضت عاشورا ميپردازند و آن را تحليل ميکنند و در تحليلهاي خود دچار خطاهاي اخلاقي نابخشودني ميشوند.
دکتر اسلامي در ادامه خطاهاي اخلاقي رايج در پژوهشهاي عاشورايي را در شش عنوان دستهبندي کرد و به تشريح اين خطاهاي اخلاقي پرداخت:
وي «عمومي سازي برخي مباحث مناقشهانگيز» نخستين خطاي اخلاقي موجود در اين زمينه دانست و افزود: در بحثهاي علمي و فني که بين متخصصان و اصحابنظر صورت ميگيرد مناقشات و رد و اثباتهاي زيادي صورت ميگيرد، و اگر اين مناقشات به جامعه ايماني و سطح عمومي جامعه کشيده شود از يک طرف موجب تزلزل بسياري از معتقدات افراد ميشود و از طرف ديگر بازتاب رفتاري نامناسبي پيدا ميکند.
دکتر اسلامي عمومي سازي مناقشات علامه سيد امين از پيشگامان انديشه جديد تشيع و صاحب کتاب «اعيان الشيعه» با وهابيها از يک سو و تلاشهاي ايشان در دفاع از عزاداري مناسب و مبارزه با عزاداريهاي تحريف شده از سوي ديگر به عنوان نمونهاي از اين موارد ذکر کرد که در نهايت موجب به وجود آمدن فضاي نامناسبي عليه اين فقيه عاليقدر و تجربهاي تلخ در جامعه شد.
حجتالاسلام دکتر اسلامي دومين آسيب موجود در پژوهشهاي عاشورايي را «ارائه تصويري مخدوش از نظريات حريف» عنوان کرد و افزود: ارائه ديدگاه، دفاع از ديدگاه و نقد ديدگاه حريف مشکلي ندارد اما خطا آنجاست که کسي ديدگاه حريف خود را تحريف کند و مطالبي را به او نسبت دهد که وي نگفته است، چرا که اين کار نه به لحاظ علمي و نه به لحاظ کارآمدي و نه به لحاظ اخلاقي درست است.
وي نقد کتاب «شهيد جاويد» را نمونهاي از اين دست عنوان کرد و ادامه داد: از مجموع نقدها، دفاعها و تحليلهايي که در زمينه اين کتاب صورت گرفته است بايد بياموزيم که در عميقترين اعتقادات خودمان ميتوانيم نقد داشته باشيم اما نبايد به اسم نقد ديدگاه حريف را تحريف کنيم و سپس آن را نقد کنيم. همانگونه که در گذشته بين عالماني از جمله ابن قبر از عالمان شهر ري در قرن چهارم، و ابوالقاسم بلخي در بلخ در بحث امامت رخ داده است و اين عالمان شيعي که هر دو به امامت معتقد بوده و آن را جز اصول مذهب مي دانستهاند ديدگاه هاي يکديگر را در قالب چهار کتاب نقد کرده و به همديگر پاسخ دادهاند اما هيچگاه ديدگاه يکديگر را تحريف نکردهاند.
و ما بايد بدانيم که تحريف ديدگاههاي ديگران و موجسازي و رسانهاي کردن اين کارها کمکي به پيشبرد آرمانهاي نهضت حسيني نميکند.
«عرضه يادداشتهاي شخصي به جامعه علمي» سومين آسيب موجود در پژوهشهاي عاشورايي بود که حجتالاسلام سيد حسين اسلامي در تشريح اين آسيب گفت: چون يادداشتهاي علمي از لحظه شکل گيري يک ايده تا زمان انتشار آن، تغيير و اصلاحات زيادي پيدا ميکند، نبايد پيش از انتشار به جامعه علمي عرضه شود. چون اين يادداشتها کاملا خصوصي و شخصي است و با ادبيات خاص شخص پژوهشگر است و در صورت عرضه آسيبهاي زيادي به بار ميآورد.
دکتر اسلامي انتشار برخي از يادداشتهاي شخصي شهيد مطهري از جمله ياداشتهاي ايشان در حاشيه کتاب شهيد جاويد را به عنوان نمونهاي از اين دست عنوان کرد و افزود: انتشار اين يادداشتها توسط دفتر نشر آثار شهيد مطهري پس از شهادت ايشان صورت گرفت کار مناسبي نبود چرا که گر چه اين ياداشتها مربوط به شهيد مطهري است اما يادداشتهاي اوليه و تحرير نخست شهيد مطهري بود و تا رسيدن به نظر نهايي کار بيشتري را طلب ميکرد، و انتشار اين يادداشتها منجر به پاسخگوييهايي شد که ديگر شهيد مطهري زنده نبود که بخواهد به مباحث مطرح شده پاسخ بدهد.
دکتر اسلامي بحث يادداشتهاي منتشر نشده و کارهاي ناتمام نويسندگان و اهل قم را يک بحث جهاني عنوان کرد و افزود: نحوه برخورد با اين يادداشتها و زمان عرضه آنها بسيار مهم و تعيين کننده عنوان کرد و افزود: در چنين شرايطي اگر قرار است جامعه علمي از اين گونه يادداشتها استفاده کند بايد از مکانيزم مناسبي صورت گيرد و يادداشتهايي که ناظر به بحثهاي عمومي و يا شخصيتهاي تاريخي گذشته است منتشر شود ولي يادداشتهايي که ناظر به افراد در قيد حيات است و بر اساس حق خود ميتوانند موضع بگيرند و رد و اثبات کنند و واکنش نشان دهند بهتر است منتشر نشود چرا که بازتابهاي مناسبي نخواهد داشت.
«حساسيت يکسويه نسبت به ديدگاههاي مخالف» چهارمين آسيبي بود که سخنران اين نشست علمي به آن پرداخت و ادامه داد: يکي از آسيبهاي جدي که ما در عرصه ادبيات ديني داريم اين است که نسبت به آثار خودي و مدافعانه هر چند ضعيف باشند بيتفاوت هستيم و با سکوت خود آنها را تأييد ميکنيم اما اگر اثري ناقدانه باشد حتي اگر دقيق و جدي و عالمانه باشد نسبت به آن واکنش شديد نشان ميدهيم، و اين آسيبي است که در پژوهشهاي عاشورايي هم به چشم ميخورد در حالي که ما بايد حساسيتمان يکسويه نباشد و متعادل باشيم، آثار ضعيف را نقد کنيم و از آثار قوي دفاع کنيم.
براي نمونه شهيد مطهري هم حماسه حسيني را مينويسد و هم در کتابي ديگر به مبارزه با تحريفات عاشورا ميپردازد و علامه امين در جايي به دفاع از عزاداري ميپردازد و در جايي ديگر به رد قمهزني و تحريفات عزاداري ميپردازد.
استاد دانشگاه اديان و مذاهب و از «بيتوجهي به پژوهشهاي ديگران» به عنوان پنجمين آسيب نام برد و ادامه داد: متأسفانه بيشتر افراد به پژوهشهاي انجام شده ديگران به ويژه معاصرين توجه نميکنند و به دلايل غيرمعقولي در تحقيقات خود به پژوهشهاي انجام شده توسط ديگران ارجاع نميدهند در حالي که اين مسائل در کارهاي علمي منطقي نيست و بايد در سرست کارهاي علمي اخلاق رعايت شود.
دکتر اسلامي با اشاره به روايتي مبني بر اين که علم يک سنت جمعي است و رشد سرفرازي و شکوفايي ممنوع است جز بر کسي که بخواهد بر کار پيشينيان بيفزايد، افزود: نوشتن در مورد يک بحث بايد زماني انجام شود که کاري در آن زمينه صورت نگرفته باشد و يا اين که شخص بخواهد کارهاي صورت گرفته در اين زمينه را بسط دهد، نقد کند، تعميق دهد، نوآوري کند و آفاق جديدي را بگشايد و در غير اين صورت کاري خلاف اخلاق و تکراري است و غيراخلاقيتر از آن اين است که گاهي افراد اين کارها را با علم به اين موضوع و عامدانه انجام ميدهند.
سخنران اين نشست عاشورايي ششمين آسيب موجود در پژوهشهاي عاشورايي را «کتابسازي و مجموعه سازيهاي نامناسب» عنوان کرد و ادامه داد: متأسفانه برخي افراد بين نوشتن کتاب و کتابسازي تفاوتي قائل نيستند، و با کنار هم قرار دادن کارهاي ديگران آن هم به شکل و روشي نامناسب يک مجموعه ميسازند و حتي گاهي اين کتابسازيها با عناويني از جمله «مجموعه مقالات» و بدون رضايت نويسندگان مطالب به چاپ ميرسد، در صورتي که در جامعه علمي تأليف مجموعه مقالات روش خاص خود را دارد و بر اساس پارامترهاي ويژهاي و در زمانهاي خاصي توسط معتبرترين افراد آن علم، با رعايت چهار ويژگي: 1. ادبيات گستردهاي در آن زمينه وجود داشته باشد، 2. گرايشها و آراي مختلفي در آن زمينه شکل گرفته باشد، 3. مقالات برتر و جريانسازي در آن زمينه وجود داشته باشد، 4. امکان دسترسي به اصل مقالات در حال حاضر وجود نداشته باشد صورت ميگيرد، در حالي که در جامعه ما حتي در مجموعه مقالات عاشورايي توجه نميشود، و اميدواريم اين مسائل مبنايي به شيوهاي مطلوب و با رعايت حفظ حقوق مادي و معنوي افراد صورت گيرد و نمونههايي که توليد ميشود با رعايت اصول اخلاقي باشد.
در بخش پاياني اين نشست علمي، پرسشهايي پيرامون مباحث مطرح شده در جلسه توسط حاضران مطرح شد که حجتالاسلام دکتر اسلامي به سئوالات حاضران پاسخ گفتند.
