جهانى شدن و چگونگىِ سير از كثرت به وحدت

*نویسنده: دکتر سعید معیدفر

بحث درباره جهانى شدن است. جهانى‏شدن پديده تازه‏اى نيست، ولى به هر حال امروز بحث آن بيش از گذشته مطرح است.

اين پديده ابعاد مختلفى دارد و همه اهل علم از زواياى مختلف به آن توجه كرده‏اند، بنده نيز به نوبه خود در اين مجالى كه فراهم شده تعريفى جامعه‏شناختى از قضيه خواهم كرد و آن اين كه: پديده جهانى شدن را مى‏توان از آغاز پيدايش جامعه‏شناسى مطرح كرد و اين پديده به عنوان يك فرآيند با تحولاتى كه از اوايل قرن نوزدهم در جامعه بشرى ـ خصوصا در اروپا ـ ايجاد شده آغاز گرديد. و در عصر حاضر، شاهد گسترش دامنه آن در اطراف و اكناف جهان هستيم؛ خصوصا در عصر  ارتباطات، بيش از پيش مورد توجه قرار گرفته است.

برخى معتقدند روند جهانى شدن پس از تحولاتى كه بر اثر انقلاب صنعتى در اروپا به وجود آمد، شروع شد. انقلاب صنعتى موجب شد كه اساسا تحولى ساختارى طبق مقتضيات زمان در اجتماعات بشرى به وجود آيد. وقتى جمعيت بشرى به واسطه فن آورى‏ها و بهبود شرايط زيستى، توسعه پيدا كرد اين جمعيت خود به خود مقتضياتى را براى پديده جهانى شدن فراهم آورد؛ اجتماعاتى كه در گذشته به علت كمى جمعيت در واحدهاى كوچك به صورت قطعه‏اى مطرح بودند با روند رشد و گسترش ارتباطات، به جمعيت‏هاى بزرگ تبديل شده و كم كم ميان آن‏ها روند ادغام و پيوستگى به وجود آمد.

بنابراين روند جهانى شدن ابتدا از يك كثرت شروع مى‏شود. البته كثرت به معناى جوامع و اجتماعاتى است كه همه كوچك و داراى يك فضاى محدود و بسته‏اند و به لحاظ فرهنگى ارتباطات بين آنها كم است. لذا در درون اين اجتماعات نوعى اطلاق فرهنگى و ارزشى وجود دارد و به اصطلاح هويت‏هاى جمعى كوچك، در هم ادغام مى‏شوند و با ادغام آنها يك هويت بزرگ تحت عنوان هويت ملى شكل مى‏گيرد.

بنابراين جهانى‏شدن روندى است كه از كثرت شروع مى‏شود و در اولين گام به سوى وحدت و ايجاد اجتماعات بزرگ و هويت‏هاى جمعى در سطح دولت ـ ملت و نهايتا با گسترش فن آورى و درنورديده شدن مرزهاى جوامع ـ چه به لحاظ  جغرافيايى و چه به لحاظ فرهنگى ـ و هم چنين گسترش ارتباطات، بحث جهانى شدن مطرح مى‏شود. فرآيند جهانى شدن در مرحله نهايى فرآيندى است كه مجددا از وحدت به كثرت تبديل مى‏شود؛ يعنى اجتماعات كوچك به اجتماعات و هويت‏هاى جمعى بزرگ تبديل مى‏شوند، منتها وقتى فن‏آورى‏ها گسترش پيدا مى‏كند، اجتماعات كوچك به قدرى بزرگ مى‏شود كه در آن جا امكان شكل‏گيرى يك هويت جمعى جهانى وجود ندارد. در واقع اگر چه ما پديده جهانى شدن را به معناى تبديل اجتماعات قطعه‏اى، به اجتماعات دولت ـ ملت و سپس اجتماع جهانى مى‏دانيم، اما در مرحله جهانى شدن (به معناى خامش) به معناى وحدت جهانى نيست، بلكه مجددا كثرت شروع مى‏شود. منتها بسيار گسترده‏تر از آنچه كه در قبل بود.

بنابراين اگر چه اجتماعات ـ حداقل در صورت كوچكش ـ هويت‏هاى خاص خود را دارند، ليكن در مرحله رشد جهانى شدن كثرت را در مرحله فردى شدن مى‏بينيم، يعنى در اين مرحله مى‏توان گفت كه دامنه هويت‏هاى جمعى كوچك‏تر شده و در حد فرد خلاصه مى‏شود؛ به عبارت ديگر، جهانى‏شدن فرآيندى نيست كه به تدريج هويت‏هاى جمعى به هويت‏هاى فردى تبديل شود. البته يكى از ويژگى‏هاى ديگر آن «دين» است كه خواه ناخواه فن‏آورى‏ها و كسانى كه بر دستگاه‏هاى ارتباطى ـ چه در سطح فرهنگى و اقتصادى و چه در سطوح ديگر ـ قدرت و سيطره دارند، مى‏توانند در اين فرآيند جهانى شدن تأثير بيشترى  بگذارند. بنابراين اگر ما صرف انسان يا يك موجود عاقل را در نظر بگيريم، بديهى است كه امروز فرآيند جهانى شدن به سمت عقلانيت فردگرايى و مانند آن مى‏رود، اما قبلاً گفته شد كه اگر چه بشريت امروز در فرآيند گسترش عقلانيت به سمت فرديت حركت كرده و هويت‏هاى جمعى جاى خود را به هويت‏هاى فردى مى‏دهد، اما در عين حال بسيارى از منتقدين گفته‏اند: از آن‏جا كه بشريت داراى دو عقل است: وجه عقلانى و وجه عاطفى و وجه عاطفى انسان هم داراى يك موقعيت ممتازى براى بشر است، بنابراين مى‏توان پيش بينى كرد كه در اين فرآيند فرديت و گسترش عقلانيت، جاى حركت هايى كه در جهت تعميق ابعاد عاطفىِ زندگىِ عقلانى است خالى مى‏باشد. لذا پيش‏بينى مى‏شود كه امروزه بشريت به دليل فقدان عرصه‏هاى عاطفى در زندگى يا معيشت، در ادامه اين فرايند بيش از گذشته محتاج شرايطى مى‏شود كه عواطف يا پيوندهاى او را با انسانيت تقويت كند؛ مثلاً يكى از جامعه‏شناسان اين‏طور بيان مى‏كند: انسان موجودى است كه هميشه به صورت يك موجود كاملاً عاقل عمل نمى‏كند، بلكه به خاطر داشتن پيوندهاى جمعى و ارتباطاتى كه با عوامل ديگر دارد هم به عنوان يك عنصرى دخالت مى‏كند.

بنابراين چيزى كه بيشتر هويت‏هاى جمعى را در فرد تقويت مى‏كند وجه ارتباط انسان با خود و اديان است كه به عنوان يكى از مقدمه‏هاى اصلى حيات اجتماعى‏شان شناخته مى‏شود. خيلى از جامعه‏شناسان در گذشته چنين بيان  مى‏كردند: مذهب و دين نه تنها به عنوان يكى از نهادهاى جامعه بشرى است، بلكه مى‏توان گفت كه مبنا و بنيان اصلى اجتماع شناخته مى‏شوند. پس اگر ما انسان را به عنوان موجودى اجتماعى در نظر بگيريم، همان طور كه فرايند جهانى‏شدن او را به سمت فرديت سوق مى‏دهد، به سمت يك موجود صرفا عقلانى هم سوق مى‏دهد، اما خلأ اجتماعى بودن او را پر نمى‏كند.

لذا انسان در جامعه جديد نيازمند تحكيم روابط اجتماعى است، منتها از آن‏جا كه هويت‏هاى پيشين؛ مانند هويت‏هاى قومى، ملى و غيره به خاطر فرايند جهانى شدن به تدريج رو به زوال‏اند، مبانى هويتى مانند: مذهب و قدرت كه استحكام بيشترى دارند مى‏توانند در آينده، موقعيت ممتازترى بيايند. بنابراين اگر اديان بتوانند قدرت دركِ شرايط امروز را پيدا كنند، در آينده مى‏توانند در فرآيند جهانى شدن نه تنها حذف و مضمحل نشوند، بلكه به خاطر نياز بشريت به اجتماعى زيستن و اجتماعى بودن (همان طور كه جامعه‏شناسان بيان كرده‏اند) به او كمك كند.

به نظر مى‏رسد در فرايندى كه جهانى شدن از كثرت آغاز مى‏شود و به وحدت مى‏رسد و مجددا به كثرت كشيده مى‏شود، فرآيند فرديت انسان و جدا شدن او از اجتماع فراهم شود. لذا انسان‏ها در شرايط جديد تلاش مى‏كنند كه تشخّصِ فردى داشته باشند، اما از آن‏جا كه انسان موجودى اجتماعى است و يك وجه عظيم  هويت بوده و ذات او ابعاد عاطفى دارد، مجددا نيازمند نوعى وحدت است. با توجه به اين كه آن ابعاد هويتى پيشينِ بشر؛ مثل قوميت، فرديت و امثال آن به واسطه گسترش جهانى شدن دچار زيان‏ها و آسيب‏هاى فراوانى شده، لذا اينها تنها عاملى هستند كه مى‏توانند به عنوان يك ميراث بشرى به اين فرآيند كمك كنند.

البته دين و مذهب مى‏توانند مجددا كثرت را به وحدت تبديل كنند، منتها قطعا بايستى در نظر گرفت كه در اين زمينه مذاهب يا اديان داراى ويژگى‏هاى خاصى باشند، چون متأسفانه بشريت در تجربه خود نشان داده است كه داراى چنين پتانسيلى نبوده است. امروزه مسيحيت صرفا به عنوان بخشى از حيات بشرى شناخته شده، ولى اسلام با توجه به جامعيتى كه دارد مى‏تواند در فرآيند جهانى شدن موقعيت ممتازى داشته باشد؛ خصوصا اين كه مسئله جهانى شدن، امروز چالش‏هاى عميقى را در كشورهاى اسلامى به وجود آورده و بسيارى هم معتقدند كه فرآيند جهانى‏شدن اگر چه ممكن است موجب هضم و اضمحلال بسيارى از اجتماعات و جوامعى گردد كه فاقد بنيان‏هاى عميق دينى‏اند، ولى در كشورهاى اسلامى به واسطه مبانى قوى دينى چالش عميقى ميان اسلام و فرآيند جهانى شدن به وجود مى‏آيد.

اين خود مى‏تواند نويدى باشد براى آنچه كه به هر حال موضوع اين جلسه نيز  هست و قطعا خود اين قضيه نيازمند اين است كه ما رسالت‏هاى خود را در عصر حاضر به خوبى بشناسيم تا بتوانيم اين خلأ را در فرآيندِ كثرت مجددِّ جهان در فرآيند جهانى شدن پر كرده و مسئوليت آن را به عهده بگيريم.