سید جمال الدین اسد آبادی فرزند حوزه علمیه

بسم الله الرحمن الرحیم

درباره سید جمال الدین اسد آبادی و نقش او در بیداری اسلامی، مطالب صحیح وسقیم بسیاری به هم آمیخته است و متأسفانه برخی از آنها را کسانی انتشار داده اند که در صف منتقدان و مخالفان او جای داشته اند و از اغراض فرقه ای، سیاسی و تعصبات ویژه ای برخوردار بوده اند. حتی گروهی از آنها از اتباع کشورهایی هستند که سید رویاروی ایشان ایستاده و به مبارزه پرداخته است؛ شگفت آنکه به این آثار مخدوش ، در زمانه ای استناد می شود که مجموعه آثار وی توسط محققان مصری و ایرانی جمع آوری و به چاپ رسیده است و دست خط های سید جمال از خانه امین الضرب توسط دکتر مهدوی ، نوه مرحوم امین الضرب به کمک آقای ایرج افشار در سال 1340 تحت عنوان اسناد و مدارک منتشر نشده در باره سید جمال الدین معروف به افغانی منتشر شده است و خواهرزاده های ایشان در ایران به نام میرزا لطف الله جمالی و میرزا صفات الله جمالی درباره زندگی و احوال او گزارشهای دقیقی منتشر کرده اند.

فرزند حوزه های علمیه

آنچه درباره ایشان به اثبات رسیده این است که وی تربیت شده حوزه های علمیه قزوین ، تهران ، نجف  و شاگرد میرزا محمد بروجردی در بروجرد و شاگرد میرزا صادق طباطبایی سنگلجی از رهبران مشروطیت ایران بوده اند.

ایشان در ایران تحصیلات خویش را پیگیری و بعد در نجف در محضر شیخ انصاری به مدت چهارسال مشغول به تحصیل بوده اند ، از محضر میرزا حسینقلی درجزینی بهره می بردند، و از همشاگردی های ایشان مرحوم سید محمد سعید حبوبی و سید احمد کربلایی بودند. ایشان در یک سند منتشر نشده مرقوم نموده است که من با بزرگان مذکور مشغول به تحصیل بوده ام. مرحوم مطهری می فرمایند: از زمانی که شنیدم ایشان از شاگردان میرزا حسینقلی همدانی است، نگاهم نسبت به سید تغییر کرد؛ چون تمامی شاگران میرزا حسینقلی از اسوه های اخلاق و فضیلت هستند و کمتر استثناهایی پیدا می شود که چنین نباشند. زیرا جریان مشرب عرفانی میرزا حسینقلی، مکتب تربیتی است، لذا یکی از دغدغه های ایشان سلوک اخلاقی و معنوی است. سید جمال الدین در مقالات متعددی از جمله در برخی از مقالات مجله العروه الوثقی که در پاریس نیز 18 شماره به زبان عربی از ایشان منتشر شده است و همچنین در برخی مقالات که در نشریات هند منتشر کرده و تحت عنوان مقالات جمالیه جمع آوری و منتشر شده است در این باره، فراوان سخن گفته است.

تأثیر گذاری در جهان اسلام

از دیگر ویژگی های سید جمال تأثیر گذاری در جهان اسلام است، کسانی هستند که اطلاعات آنها فقط در محدوده شهر خویش است و حتی بعضی ها از بیت خودشان نیز اطلاع کافی ندارند، ولی بعضی مانند ایشان اطلاعاتش از جهان اسلام به صورت عینی و کامل بود، از جمله اقامت در ایران، عراق، هند ، مصر، افغانستان در مناسبات سیاسی و نظامی آن مناطق تأثیر گذار بود، آن هم با تکنولوژی ضعیف آن دوران و در واقع کوچک ترین اتفاق را در کشوری حتی مثل سودان تحلیل و پیگیری می کرد، این است آشنایی سیدجمال با جهان اسلام.

آشنایی با دنیای غرب

یکی از مشکلات اساسی ما ، عدم آشنایی کامل رهبران جنبش های جهان اسلام با دنیای غرب است. از ویژگی های سید جمال، آشنایی با دنیای غرب است (اروپای جدید) شناخت ایشان از طریق رسانه ها یا گزارش ها نبوده ، او در غرب حضور داشت (انگلیس، فرانسه، روسیه، آلمان) او عروه الوثقی را در پاریس انتشار داد و ­ضیاء الخافقین = نور شرق و غرب را در انگلیس منتشر کرده است.

ایشان با بسیاری از رهبران سیاسی با هوشمندی بسیار مباحثه و مذاکره داشته است، از جمله در لندن با چرچیل پدر و رودلف مذاکرات طولانی دارد و بیان داشته که شما در ارتباط با مسلمانان دچار اشتباهات بسیاری شده اید . ایشان از آن دسته از افراد نبود که مرعوب و فراری از بازی های سیاسی شود زیرا اعتقادش ورود به آن مسائل بود تا بتوان بدان وسیله موازنه قدرت را به نفع دنیای اسلام تغییر دهد. وی می پنداشت که راه پیشرفت اسلام تنها در گزینه نظامی خلاصه نمی شود. ایشان در مباحث فکری اروپا منشأ اثر بود، از جمله مقاله ای در رد خطابة ارنست رنان ، فیلسوف تحصل گرای فرانسوی نوشت که بسیار تأثیر گذار بود و ارنست رنان بدان اذعان نمود. دیدار ایشان با ویکتور هوگو نویسنده رمان بینوایان نیز قابل توجه است.

ترویج علوم جدید

ایشان معتقد بودند دانش و تمدن از صفر آغاز نمی شود، همیشه تمدنها وامدار یکدیگر هستند ، اگر فرهنگی نیرومند باشد آن را در درون نظام ارزشی خود وارد و در نتیجه آن را پالایش می کند، همان کاری که بزرگان ما از جمله فارابی و ابن سینا انجام داده اند، لذا ما باید مسئله جدیدی را مطرح و تولید کنیم، ایشان به ترویج علوم جدید اهتمام داشت، در هند نیز به این موضوع تصریح کرده، و به متفکرین اسلامی تاکید داشته که ما برای پیشرفت باید علومی را که موجود است یعنی همین علوم سنتی را مورد بازنگری و اصلاح قرار دهیم و متناسب با روز تنظیم، طبقه بندی  و عرضه کنیم.

ادبیات ، فقه و اصول را نیز اصلاح و تدریس کنیم و دوم اینکه علوم جدید را که در واقع جدید نیست زیرا بر شالوده علوم بازمانده از تمدن اسلامی بنا شده است ، ما باید آن را اخذ نموده و بنای جدید ایجاد کنیم ، نگاه ایشان به غرب نگاه عالمانه بود نه متعصبانه ، ایشان اعتقاد داشتند لازم است آنچه را که با ارزشهای دینی و انسانی مغایرت ندارد از غرب بگیریم و باید در این امر اهتمام جدی داشته باشیم.

تلاش در جهت اتحاد جهان اسلام

از دیگر ویژگی های سید، تلاش در جهت اتحاد جهان اسلام بود، جمال الدین خطر تفرقه را درک می کرد، از دلایل اینکه وی مذهبش را مخفی کرده است همین است، اما یک نکته خلاف مذهب اهل بیت (ع) در آثار او دیده نمی شود ، به طوری که ایشان را پرچمدار تقریب و اتحاد اسلامی لقب داده اند . سید وقتی تلاش هایش در این جهت به نتیجه نمی رسید ابراز می داشت: مسلمانان انگار متحد شده اند که متحد نشوند ! ایشان تلاشهای عملی بسیاری جهت متحد کردن مسلمانان در ترکیه انجام دادند . حدود 600 نامه به علمای اسلام نوشتند و توانستند بسیاری را دور هم جمع کنند، از جمله میرزا ابوالحسن خان قاجار، سید برهان الدین بلخی ، رضا پاشا و دیگران را جمع کرد در نتیجه جبهه اتحاد اسلامی را تشکیل داد. و البته در ایران نیز جمع زیادی از علما نیز همانطور که عرض شد با او همراه بودند، در مقابل،بسیاری از علما نیز اهداف او را هضم نمی کردند و حتی در مقابل ایشان جبهه می گرفتند و مانع از پیشرفت افکار او بودند.

آشنایی با شبهات و پاسخگویی

از دیگر ویژگی های ایشان آشنایی با شبهات دینی است، شبهه زاییده ذهن آدمی است و آنچه مهم است پاسخ گفتن به شبهات است. علمای اسلام همواره از دیرباز به استقبال شبهات می رفتند، از جمله کسانی که عالمانه به شبهات پاسخ می داد سید بود. شهید مطهری بیان می داشت : وقتی بنده رساله طبیعت گرایی = نیچریه ایشان را در مورد شبهات مطالعه می کردم تعجب می کردم زیرا می دیدم در سفر بدون دسترسی به منابع به شبهات محکم پاسخ می داده، برای مثال نقد ایشان به داروینیسم که از نقدهای بسیار محکم علمی و فلسفی در بحث تکامل انسان بود را مطرح کرده است.

با تشکر از شما ، اگر سوالی هست بفرمایید

استاد مردانی: آقای صاحبی نکات بسیار ارزنده ای بیان داشتند ، اما دو مورد را لازم می دانم یادآوری کنم. که اطلاعات ناقص در مورد سید دو علت اساسی دارد :

یکی اینکه خود سید آدرس غلط می داد، یعنی در واقع نکته این است که سید خودشیفته نبود که بخواهد خود را تبلیغ کند ، سید در هدفش ذوب شده بود، اصلا وجودی برای خود قائل نبود و این اطلاعات خود باعث توهمات و اختلاف نظرها درباره ایشان بود ، علت دیگر وحشتی که حاکمان ستمگر از او کرده بودند تا جایی که مردم می ترسیدند حتی نام ایشان را بر زبان بیاورند ، برای مثال امین الضرب که از دوستان صمیمی سید جمال بود مقداری بر ضد سید ناسزا گفته و حتی نامه ای سید به میرزای نائینی نوشته بود، که نائینی در پاسخ گفتند صلاح نمی دانم جواب سید را بدهم ! صدر واثقی می گوید تا زمان مشروطه آوردن نام سید مجاز نبود، ایشان در پنج سال آخر عمر خویش ایشان در استانبول تحت نظر بودند و حتی در مرگ مشکوکش پنج نفری که در تشییع او شرکت داشتند  سه نفرشان از مأمورین بودند و حتی کار به آنجا رسید که گفتند سید از ارامنه است و حتی ختنه هم نشده و اذهان مردم را بر ضد ایشان تخریب کردند، در مورد حضور ایشان در حوزه نیز اختلاف هست، چون محمد عبده از برجسته ترین شاگردان ایشان می گفت جمال الدین حنفی مذهب بوده ، لذا در سالهای 1991 در ایران در همایش هایی که در ایران برپا شد ، یکی از اساتید دانشگاه بغداد به نام عبدالحمید گفت دانشجوی بنده گفته : سید، فردی ایرانی، شیعی، بهایی، زندیق، و ملحد است ! بنده نیز از آیت الله سبحانی درمورد سید پرسیدم . گفتند : ایشان بعید است شاگرد شیخ انصاری باشد چون هنگام مرگ شیخ ایشان 25 سال بیشتر نداشتند.

در کنفرانس اردن نکته ای را گفتند که در آن اختلافی نیست : سید جمال در نیمه دوم قرن 19 سرسلسله جنبان اندیشه جدید اسلامی و بود و مسئله دیگر که استاد صاحبی به مصادیق بیشتری اشاره کردند و  ای کاش به اصل مطلب می پرداختند ، مطلبی است که ارنست رنان در دانشگاه سوربون دربارة ضدیت علم و اسلام بحث کرده بود . گفته بود وقتی با سید جمال روبرو شدم ایشان را مانند ابن سینا و ابن رشد در آزاد اندیشی و بزرگ منشی دیدم.

کرسی های آزاد اندیشی که رهبری نیز به آن اشاره کردند، امر بسیار خوبی است ، اما زمینة اجرا ندارد، چون بحث آزاداندیشی  آن جایی است که مسائل چالشی مطرح شود، در حالی که شخصیت بزرگواری چون سید مرتضی عسگری با این که تمام زندگی اش را پای اسلام و تشیع گذاشت هنگامی درباره زیارت عاشورا نظر خاصی ارایه کرد علیه او متحد گردیدندبه طوری که مانند گالیله در حضور یکی از مراجع توبه کرد که این امر باعث اعتراض شدید پسر آقای عسگری واقع شد که عنوان داشتند پدر ! ای کاش روی حرفت می ایستادی.

همچنین ای کاش استاد صاحبی به این نکته اشاره می کردند که سید در اواخر عمر خود گفته بود : ای کاش در این سالها تخم اصلاحات را به جای فکر سلاطین در دل مردم مستعد می کاشتم.

آقای پیمان: ضمن تشکر از آقای مردانی، «خوشتر آن باشد که سر دلبران – گفته آید در حدیث دیگران» خواهشمندم منتقدین عزیز نقدهای خود را به اختصار بیان کنند.

……………جناب آقای صاحبی شما گفتید اندیشمندان بیشتر به جای منابع دست اول سراغ مخالفان می رفتند، این همه مدح که در مقام سید وجود دارد ، پس اینهمه اختلاف چرا؟ دوم اینکه هر عده ای برداشتی از شخصیت سید دارد، یکی او را عالم ، یکی غیر شیعه، یکی حنفی و غیره می خوانند، لذا اختلاف اصلی بر سر شخصیت اوست، و دیگر اینکه آیا تمام کشورهایی که سید به آنها سفر کرده بود مانند ایران ، هند، عراق، مصر و … ، آیا این کشورها مستعد اتحاد اسلامی بودند؟ و دیگر اینکه شما به حضرت امام در نشأت گرفتن ایشان از سید اشاره کردید، و همچنین اینکه دلیلی قطعی بر نبودن شاگردی ایشان در محضر شیخ انصاری وجود دارد.

آقای رضوی: ضمن تشکر از استاد صاحبی می خواهم بپرسم آیا سید در سفرهای خویش به دنبال نفع شخصی بوده؟

آقای شهبازی: ضمن تشکر از استاد صاحبی باید عرض کنم چون بحث بیداری اسلامی است، آقای صاحبی باید بیشتر به نقد می پرداختند، گذشته نگری از صحبت های جناب آقای صاحبی کاملا مشهود بود ، دو ضعف عمده سید جمال داشت و آن این است که ایشان به سعی در اصلاح شاهان و سلاطین پرداخت و این دلیل اصلی ناکامی ایشان بود و ضعف دوم اینکه که چرا بهتر است ما به وحدت بپردازیم ، و نکته اصلی اشکال سید جمال این است که ایشان مذهبشان را پنهان می کردند ، حال یا از خودشیفتگی یا از ضعف شخصیت ایشان نشأت می گرفت.

ضمن تشکر از آقای صاحبی : بنده برعکس آقای شهبازی معتقدم دلیل موفقیت سیدجمال پنهان کردن مذهبشان بود و خوب بود آقای صاحبی شواهدی دال بر اینکه سید جمال به مذهبهای دیگر نیز پرداخته یا نه ارائه می دادند.

بنده یکی از مسئله های پایان نامه ام را به سید جمال اختصاص دادم، چون چون سند فراماسون ایشان در منزل امین الضرب پیدا شده، می خواستم جواب درستی در این رابطه بگیرم.

آقای پیمان : چرا از شخصیت هایی چون مرحوم مدرس یا میرزای شیرازی نزد بزرگواران ما بر خلاف سید جمال به کرّات یاد شده؟ یکی هم بحث فراماسون را در جایی دیدم ایشان را لوترینگ اسلام یاد کردند، چرایی مطلب را لطفا بفرمایید.

آقای صاحبی : سید جمال مدرس علوم تنها نبود، سید جمال به عنوان رهبر یک جریان و حرکت فکری و دینی بود، که احساس می کرد هجوم اندیشه ها و جریانات مختلف جدید، اسلام را در معرض خطر قرار داده لذا انسانی سراسیمه است ، مهم این است که.آنچه روشن است او از دنیا هیچ نداشت، و چنین کسی در نامه اش می نویسد ، بنده نمی خواهم صدر اعظم شوم ، لذا نخواست برای غیر از خدا کار کند، ضمنا ایشان محفل درس در مصر نیز داشته، چون عبده در تقریر الواردات خود مدیون سید جمال است، در مصر نیز کتاب شفاء به دست خط محمد عبده وجود دارد، ضمنا ایشان در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) جلسه درس داشت و در مورد ارتباط ایشان با علما باید گفت: اندیشه و عمل ایشان برای ما مهم است و و مطلب دیگر قضاوتهای نادرستی است که در مورد سید وجود دارد که درباره همه بزرگان تاریخ  همواره در موردشان چنین قضاوتهایی همواره وجود دارد. ، که ممکن است به علت جهل انسان باشد و یا به خاطر رقابت باشدو آنچه که مهم است این است که هیچ نوشته ای در آثار ایشان خلاف اسلام و مکتب اهل بیت وجود ندارد.

حضور سید جمال در حوزه های علمیه ایران و نجف و بهره گیری او از علمای چون میرزا محمود بروجردی ، میرزا صادق طباطبایی سنگلجی و بویژه شیخ انصاری و میرزا حسینقلی همدانی و هم مباحثه بودن وی با سید محمد سعید حبوبی و سید احمد کربلایی ، قابل انکار نیست اینها موارد در کتابهای اقران و معاصران و حتی نامه های سید ذکر شده است.

حضور کوتاه مدت او در لژ فراماسونری کوکب الشرق نیز با توجه به موضع گیری صریح وی که طبق همه اسناد موجود سبب اخراج و آزار و تبعید وی شده است مسئله پیچیده ای نیست، خود او نیز در نامه ای مفصل به این موضوع پرداخته است، حتی عبده در نامه ای اشاره به کتاب ماسون می کند که در رد فراماسون های سید نوشته است که شهربانی مصر آن را از خانه عبده به غارت برده است.

دفاع او از نهضت های آزادیبخش جهان اسلام مانند نهضت های عرابی پاشا و تنباکو و غیره حکایت از روح استعمار ستیزی وی دارد. دلبستگی او به میراث اهلبیت علیهم السلام را نیز همه در آثارش پیداست و هم در تأثیری که بر محمد عبده گذاشت و سبب شد عبده شرحی بر نهج البلاغه کتابهای مقبس السیاسیه شرح برکلمات قصار امیر مومنان را بنویسید.