انصاف این است که کارهایی که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در زمینه علوم اسلامی و انسانی به وسیله مؤسسات تحقیقی نوپای شهر قم انجام پذیرفته است، قابل مقایسه با قبل از انقلاب نیست و در این راه این مؤسسات خدمت شایانی به علم و دانش حوزوی و حتی غیرحوزوی نمودهاند که شایستگی تقدیر فراوان دارند.
تصحیح و تحقیق کتب پیشینیان، تهیه معاجم بزرگ و کوچک برای کتب روایی شیعه، نرمافزاری کردن متون اصلی شیعه در علوم مختلف، گشودن دیدگاهها و افقهای نو در عرصه تحقیق، به روز درآوردن زبان علوم مختلف حوزوی، تحقیق در علوم انسانی همانند جامعهشناسی، روانشناسی و … و ترجمه کتب فراوان از زبانهای مختلف بخشی از ثمرات اینگونه مؤسسات است اما همه اینها نباید موجبات اغماض و چشمپوشی از نواقص، کاستیها و اشکالات را فراهم آورد؛ زیرا انتقاد صحیح وسایل اصلاح و رسیدن به وضعیت مطلوب را آماده میسازد. تذکر این نکته نیز لازم است که اشکالات مطرح شده در اینجا به صورت «فیالجمله» است نه بالجمله، به این معنی که این کاستیها فیالجمله در این مؤسسات وجود دارد، نه اینکه همه مؤسسات دارای همه این اشکالات باشند و حتی ممکن است بعضی از اینگونه مؤسسات از همه این اشکالات، مبرا باشند. به هرحال این اشکالات و کاستیها را میتوان در چهار محور «روش تحقیق»، «مدیریت اجرایی»، «افراد محقق» و «تحقیقات انجام شده» مطرح نمود:
۱. روش تحقیق، روش یکی از علوم آلی است که در قرون اخیر پدیدار گشته و اجرای درست آن سهمی عظیم در پیشرفت علوم انسانی و تجربی و ریاضی و … ایفا نموده است. این رشته هم اکنون در دانشگاه های سرتاسر دنیا از اهمیت ویژه ای برخوردار است؛ زیرا سهم به سزایی در استفاده بهینه از امکانات موجود به عهده دارد. یکی از طلاب که به همراه جمعی برای آشنایی بیشتر با دیدگاه غربیها درباره اسلام به کانادا مسافرت کرده بود، در هنگام بازگشت میگفت در این مدت، بیشترین وقت ما صرف فراگرفتن روش تحقیق گردید که این مطلب خود بهترین بیان برای اهمیت روش تحقیق در دنیای کنونی است. به نظر میرسد گنجانیدن درس روش تحقیق در دروس حوزه عموماً و در مؤسسات تحقیقی خصوصاً از ضروریات است که باعث صرفه جویی و استفاده بهینه از عمر و فکر محقق طلبه خواهد شد.
۲. مدیریت اجرایی: منظور از مدیریت اجرایی، رئیس مؤسسه و کارکنان شاغل در پست های اجرایی آن می باشد. نقدهای ما پیرامون این عنصر از قرار زیر است:
الف) انتصاب مدیران در مؤسسات تحقیقی از سوی هیئت امناء یا اداره بالاتر، همانند سایر بخشهای مملکت معمولاً براساس ارتباط است و در این راه، گرچه لیاقتهای فرد نیز لحاظ میشود اما این ملاحظه «فیالجمله» است. انتصاب براساس ارتباط، گرچه هم اکنون به صورت امری معمول و گزیر ناپذیر درآمده است و توجیه منطقی نمای آن ایجاد هرچه بیشتر هماهنگی در یک سیستم و اداره است، اما اعمال این روش در مؤسسات تحقیقی با توجه به اینکه خمیر مایه آنها علم و دانش است، فی الجمله با انگیزه هدف اصلی ایجاد اینگونه مؤسسات در تناقض می باشد.
ب) مدیران بسیاری از مؤسسات تحقیقی، مدیران چندکاره و بلکه همه کاره هستند و دارای اشتغالات اجرایی، سیاسی، فرهنگی و … فراوانند. این پدیده یعنی انتصاب مدیران چندکاره گرچه در سرتاسر مملکت جریان دارد و موجبات عدم پیشرفت در بسیاری از بخشها را فراهم آورده است، اما در مؤسسات تحقیقی، از آنجا که ارتباط تنگاتنگ مدیر با محققین و تحقیقات صورت گرفته، ضروری است، موجبات افت فراوان نتیجه کار را پدید میآورد. اصولاً علت انتصاب اینگونه مدیران از قرار زیر است:
۱. ارتباط مدیر با مراکز مختلف تصمیمگیری؛
۲. موفقیت مدیر در انجام مسئولیتهای سابق، بدین معنی که موفقیت چشمگیر یک مدیر در انجام یکی از مسئولیت های خود باعث شده تا تصوری به عنوان یک چهره همیشه موفق در اذهان باقی گذارد.
۳. شهرت؛
۴. نیازهای مالی صادق و کاذب مدیران که آنان را وادار به پذیرش این مسئولیتها می کند؛
۵. طرز تلقی از مدیریت و وظایف آن. بدین معنی که هم اکنون طرز نگرش به مدیریت در سطح نظارت و وظیفه مدیر، امضاء و شبه آن است. یعنی تصور رایج بر آن است که یک اداره به طور خودکار، گردش کار خود را دارد و تنها برای نظارت فی الجمله که کارکنان فکر نکنند بدون آقابالاسر هستند و امضاء، احتیاج به مدیر دارد. این طرز نگرش به مدیریت به آنجا رسیده که هم اکنون در بعضی از این مؤسسات غیبت آبدارچی مؤسسه نمودی به مراتب چشمگیرتر از غیبت مدیر آن دارد. یکی از پیامدهای سوء انتصاب مدیران چندکاره، پدیدآمدن تصور نادرست وجود قحط الرجال است، درحالی که این امر، خود باعث عدم شکوفایی استعدادهای مدیریتی افراد مختلف گردیده است.
ج) برخی از مدیران مؤسسات تحقیقی آشنایی چندانی با موضوعات مورد تحقیق مؤسسه و روش تحقیق در آن ندارند و البته این امر بدیعی نیست.
۳. محققان: بحث و بررسی پیرامون محققان را در دو بخش علمی و مالی مطرح می نماییم.
الف) بخش علمی: در این ارتباط نکات زیر به عنوان نقد به ذهن می رسد:
۱. محقق در ابتدای ورود به مؤسسه تحقیقاتی، استعداد سنجی نمی شود تا تناسب استعدادهای او با کار آن مؤسسه، مورد تأیید قرار گیرد و لذا ناهماهنگی های فراوانی از این جهت بروز می کند.
۲. اصولاً یکی از ملاک هایی که در پذیرش محقق مورد لحاظ قرار می گیرد، با توجه به وضعیت کنونی شهریه طلاب، رساندن نان به فرد محقق می باشد و آب درآوردن از چاه در درجه دوم اهمیت قرار می گیرد.
۳. در گزینش محققین نیز ارتباط نقش اصلی را بازی می کند به گونه ای که هم اکنون مؤسساتی که از طریق فراخوان عمومی و گذاشتن امتحان ورودی اقدام به جذب نیرو میکنند بسیار نادرند.
۴. وجود محققین چندکاره نیز یکی دیگر از اشکالات به شمار میرود که علت عمده آن نیاز مالی محقق است.
ب) بخش مالی: نقدهای ما در این بخش نسبت به مؤسسات تحقیقی از قرار زیر است:
۱. انگیزه مالی و پیدا کردن پول معینی برای شهریه، از انگیزههای مهم جذب یک طلبه، محقق به سوی این مؤسسات است. این انگیزه باعث میشود که محقق بدون در نظر گرفتن علاقه و استعداد خود و بدون احساس ضرورت پیرامون موضوع مورد تحقیق به کار مشغول شده و در راه دریافت «ثمنی بخس» به هدردادن جوانی، توانایی و استعداد خود بپردازد.
۲. وجود نیروی تحقیقی بالقوه و بالفعل فراوان در شهر قم درست همانند وجود کارگران مهاجر خارجی باعث به هم خوردن بازار عرضه و تقاضا در این شهر گردیده و نیروی تحقیق را ارزان کرده است و موجبات استثمار و بهره کشی علمی از این قشر بالقوه کارآمد را فراهم آورده است. جالب است بدانید که یکی از مناقشاتی که بین مدیران مؤسسات احیاناً بروز میکند این است که مؤسسهای که اقدام به پرداخت بیشتری به محققان خود میکند از سوی دیگر مؤسسات، به علت «نرخشکنی» مورد اعتراض قرار میگیرد. پیامدهای دیگر این تورم نیروی تحقیق، علاوه بر ارزان شدن، از قرار زیر است:
الف) پدید آمدن مؤسسات انتفاعی شخصی
این امر هنوز مراحل ابتدایی خود را میگذراند و مؤسساتی از این قبیل هنوز فراوان نشدهاند، اما وجود چنین نیروی ارزانی اگر به وجود یک مدیر کاردان منضم شود و باعث به وجود آمدن یک موسسه شخصی گردد می تواند سود سرشاری به بار آورد. پیش بینی می شود، به خصوص با توجه به سیاست پرشتاب خصوصی سازی رایج در مملکت، در آینده ای نه چندان دور، تعداد اینگونه مؤسسات غیر شخصی به مراتب بیشتر گردد.
ب) هجوم تقاضای تحقیق از خارج شهر قم
تحقیقی که یک دانشجوی غیر مسلط به مبانی اسلامی و زبان عربی در مورد زمینههای مختلف علوم اسلامی در شهر تهران برای مؤسسات تحقیقی، فرهنگی آن انجام میدهد، هزینهای به مراتب بیشتر (شاید به طور معمول، بیش از ده برابر) از تحقیق یک طلبه محقق مسلط به مبانی اسلامی و زبان عربی در بردارد و این علاوه بر کیفیت پایین تحقیق او، کیفیت بالای تحقیق آن طلبه را دربردارد. مؤسسات تحقیقی فرهنگی کشور سالها از این مطلب آگاهی نداشتند، لذا هزینه های گزافی در راه تحقیقات خود مصرف نمودند که در بسیاری از موارد به جهت پایین بودن کیفیت محققان شان، آبروی خود را نیز زیر سؤال بردند اما هم اکنون وجود این پتانسیل عظیم نیروی تحقیق در شهر قم، برای بسیاری از موسسات تحقیقی ـ فرهنگی تهران و سایر نقاط کشور و حتی خارج از کشور آشکار شده و باعث هجوم آنان به این بازار ارزان گردیده است. استفاده از این نیروی تحقیق از سوی این مؤسسات ممکن است به یکی از صورت های زیر انجام شود:
۱. ایجاد شعبهای از آن مؤسسه در شهر قم: هماکنون بعضی از مؤسسات فرهنگی تهران، در شهر قم اقدام به ایجاد شعبه کردهاند و این امر درست همانند کاری است که کارخانهها و شرکتهای صنعتی بزرگ جهان برای استفاده از نیروی کار ارزان اقدام به تأسیس کارخانه در کشورهای دیگر میکنند.
۲. ایجاد ارتباط مستقیم یا غیر مستقیم با محققان شهر قم: هم اکنون بعضی از موسسات فرهنگی شهر تهران مانند انتشاراتی ها، روزنامه ها و مجلات، دائرة المعارف ها، صدا و سیما و برخی از فیلمسازان وزارت ارشاد، سازمان تبلیغات، فرهنگسراها و نیز حتی برخی از نویسندگان مشهور با محققان شهر قم ارتباط برقرار کرده و از تحقیقات آنان بهره می برند. این نکته لازم به تذکر است که با آنکه بعضی از مؤسسات یادشده در شهر قم دارای شعبه می باشند، اما در بعضی از موارد، مرکز ترجیح میدهد که خود مستقیم و نه با استفاده از شعبه، با محققان در تماس باشد.
تحقیقات انجام شده: واقعیت آن است که تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، تلاش ناچیزی جهت روزآمد کردن اسلام، این خاتم ادیان الهی که ادعای جوابگویی به نیازهای بشر در همه جوانب تا روز قیامت را داراست، صورت گرفته بود. انقلاب اسلامی ایران پس از پیروزی درصدد اثبات این ادعا بر یک طرف و در مسائل روز از طرف دیگر مقدار توان اسلام در اثبات ادعای خود به محک گذاشته شود. شاید یکی از فلسفههای پدیدآمدن بسیاری از مؤسسات پژوهشی شهر قم در جهت اثبات این ادعا بود، که گذشت زمان و فروکش کردن تب انقلاب، پدیدآمدن مسائل معاشی و نیز آسانتر بودن کارهای غیر ضروری دیگر، آنها را به آنجا کشانیده که هماکنون موجبات گلایه شدید بعضی از بزرگان از کم کاری و عدم عرضه کارهای لازم را فراهم آورده است. البته انصاف بر این است که حتی هم اکنون میتوان مؤسساتی را یافت که از فلسفه اصلی تشکیل خود فاصله چندانی نگرفته و در جهت تحقق و اثبات جامعیت اسلام در بخشهای مختلف به تلاش و کوشش مشغولند، اما تعداد این مؤسسات درصد ناچیزی را تشکیل میدهد. به طور کلی نقدهایی که از مجموعه پژوهشهای انجام شده به نظر میرسد از قرار زیر است:
الف) در بسیاری از طرحهای تحقیقی، ضرورت زمان و نیز فایده تحقیق و مقدار کاربرد آن در حل مسائل و مشکلات لحاظ نمیشود.
ب) عمدتاً بر روی کمیت کار و نه کیفیت آن توجه بیشتری میشود. گرچه گفتهاند «تحقیق وقت گیر است اما چشمگیر نیست» اما در بسیاری از این مؤسسات بیشترین توجه بر روی افزایش کمی بیلان کار است تا با چشمگیر بودن بیلان کار، توجه پشتیبانان و نیز دیگران را جلب نمایند.
ج) کارهای خدمات تحقیقی مانند تهیه نرم افزار، معجمنگاری و تحقیق و تصحیح کتب پیشینیان، حجم زیادی از کارهای اینگونه مؤسسات را تشکیل داده است و بودجههای هنگفتی صرف این امور گردیده است. به عبارت دیگر، بیشترین تلاش این مؤسسات انجام کارهای ویرایشی و پیرایشی است نه کارهای پژوهشی، درحالی که اگر چه بعضی از این کارها، ضروری است اما به هر حال مقدمهای است برای تحقیق. اما هم اکنون نسبت بین این مقدمه (خدمات) و بین ذیالمقدمة نسبت معقولی نیست و اصولاً مقدمه با ذی المقدمه قابل قیاس نیست.
د) بر اثر نبود بانک اطلاعات و نیز فقدان روابط عمومی قوی در اینگونه مؤسسات، در بسیاری از موارد بودجه عظیمی صرف کارهای تکراری و موازی گشته است؛ گرچه هریک از این مؤسسات در مقام جواب از این «تکراری کاری» ویژگیها و امتیازاتی برای تحقیقات خود بر میشمرند، اما واقعیت این است که در مقابل اتلاف این بودجه عظیم، درحالی که بسیاری از مسائل ضروری هنوز باقی مانده است، این توجیهات غیر وجیه است.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بخشی از یادداشت نویسنده با عنوان «آسیب شناسی موسسات تحقیقاتی قم» منتشر شده در روزنامه جمهوری اسفند 1374
