حجت الاسلام والمسلمین سید منذر حکیم، در این نشست به بررسی و تعریف کلان نظام اجتماعی، خرده نظام خانواده، جامعیت نظام خانواده، سطوح نظام خانواده در سه سطح بیان توصیفی، مستندات اجزاء و مستدل سازی اجزاء نظام جامع خانواده پرداخت، گفت: در واقع شبکه مسائل در این حوزه نیاز به مباحث جدی و ویژهای دارد که دو مبحث به عنوان مقدمه در اینجا جای طرح دارد.
مولفههای یک نظام
بحث نخست اینکه وقتی عنوان و واژه نظام را به کار میبریم چند عنصر را در این مباحث و مفهوم نظام باید مد نظر قرار داد که هر یک از این عناصر اگر منتفی شوند نظامی در اینجا نخواهیم داشت. مقصود از نظام اجتماعی و فقه نظام خانواده، مجموعهای از احکام و قوانین و مقرراتی است که در فقه ما از کتاب و سنت گرفته و تبیین شده است. این مجموعه از احکام به گونهای هستند که هدف این نظام را تحقق می بخشند؛ مجموعه احکام هدفمند و هدفدار است که اهداف آن کاملا مشخص است. در کنار آیات الهی اهداف تربیتی و نهائی است.
اصرار بر تبیین هدف این احکام در قرآن وجود دارد؛ در قرآن بسیاری از اهداف تربیتی و تکامل بخش برای انسان وجود دارد که با یکدیگر مرتبط و هماهنگ هستند که مشخصات اصلی یک منظومه فقهی است.
استخراج ۲۰۰ آیه در نظام جامع خانواده
اگر نظام برای جامعه باشد همه ابعاد و اگر برای خانواده باشد همه نیازهای خانواده قابل توجه و تأمین است؛ به عبارتی شریعتی که ادعای کمال دارد باید به همه ابعاد انسان در حوزه فردی و اجتماعی توجه داشته باشد و اینها با یکدیگر مرتبط هستند و مراتبی از کمال را دارا هستند.
برای تأسیس یک خانواده در فقه احکام فراوانی آمده است که در آن پایداری و استحکام و پویایی این جامعه مطرح میشود. برای تأمین مراتب این جامعه نیاز به مدیریت است که نیازهای مادی، معنوی، تربیتی، آموزشی، مهارتی و نیازهای مربوط به سلامت و بهداشت و درمان و حمایتی و دفاع از این خانواده و جامعه و نیازهای حقوقی و بیان وظائف و حقوق بسیار دارای اهمیت است؛ همه این نیازها و اهداف در قرآن کریم و روایات ائمه به وفور و بسیار چشمگیر مطرح شده است و ما از لحاظ مواد اولیه این نظام غنی هستیم.
آیا ما دنبال دستیابی این نظام هستیم؟ آیا میخواهیم منظومه جدید از خانواده طراحی کنیم؟ ویژگیهای نظام خانواده در آیات متقین و مومنین آمده است و نیاز به پردازش دارد چراکه ساختار از آیات و روایات به دست میآید و سپس با استفاده از مطالب تفصیلی که در کتاب و سنت است منظومه به دست میآید.
با توجه به خانواده محور بودن جامعه همه احکام اسلام چیده شده است
در کتاب فقهی در مسائلی مانند نکاح، طلاق، به حج رفتن، خوردن و آشامیدن، معیار رفتارها است و آمده اند رفتار را طبقه بندی کرده اند که شامل عبادات و معاملات شده است؛ خروجی این نظام جامع خانواده، خانوادهای سالم و پویا است. خانواده کوچکترین نهاد اجتماعی است.
این بحث را با توجه به لزوم تنقیح و بررسی شیوه دستیابی و با توجه به لزوم داشتن مبانی محکم و متین و با توجه به محور قرار دادن قرآن کریم ارائه کردیم؛ آیات شریفه قرآن در زمینه خانواده از فراوانی بسیار و گسترده برخوردار است. در یک تحقیق بیش از ۲۰۰ آیه درباره این نظام خانواده گردآوری شده است و مورد کنکاش و تحقیق در سطح سه حوزه علمیه در داخل و خارج از کشور است. با توجه به ظرفیت بالائی که در فقه اسلامی و خانواده ما وجود دارد میتوان به اهداف متعالی دست پیدا کرد.
در این مبحث در واقع بر ضرورت داشتن یک روش علمی برای دستیابی به این نظریه و نظام جامع اشاره شده است چراکه داشتن نگاه جامع به این مسائل میتواند بسیاری از مسائل کنونی ما را حل کند و بحثهای دیگر مثل ازدواج موقت، طلاق و انحلال خانواده وجود دارد و مباحث تعدد زوجات است که با نگاه جامع و نظاممند بودن احکام اجتماعی برای رسیدن این خانواده و جامعه به مراتب تقوا باز میگردد.
در قرآن سه هدف و مرتبه برای رسیدن به تقوا در قرآن آمده است که یکی تقوای حداقلی است و تقوای متوسط و دیگری تقوای رفیع است. مرتبه نخست تقوی در سوره نساء آمده است که «یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا کَثِیرًا وَنِسَاءً ۚ. وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ ۚ. إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلَیْکُمْ رَقِیبًا» و در سوره حجرات می فرماید«یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلیمٌ خَبیرٌ» که هدف به وجود آورن جامعه بشری است.
منظور از «یا ایهااناس» ذکر و انثی است. در سوره نساء فرمود «اَیُّهَا النّاسُ اتَّقوا رَبَّکُمُ الَّذى خَلَقَکُم مِن نَفس وحِدَة وخَلَقَ مِنها زَوجَها» و صریحا این جامعه را خانواده محور معرفی میکند. در سورههای نساء و بقره و دیگر سورهها به بحث خانواده و تحقق جوامع مطلوب میپردازد. به وجود آمدن جامعه انسانی در قرآن اهداف بلندی دارد و برای خانواده که سرچشمه وجود اجتماعی است قرآن فقط به تقوا اکتفا نمیکند و اهداف بسیار بلند هستند و نیاز است تا آیات را در کنار یکدیگر قرار داد.
در آیات آخر سوره فرقان قله رفیع را تقوا معرفی می کند «وَالَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّیَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِینَ إِمَامًا» که ما را امامان و سروران متقیان قرار بده که این خانوادهها موفق و پویا باشند. آیا برای رسیدن به این قله راه و مسیری هست؟
در سوره بقره و نساء درباره خانواده اسلامی مطلوب بحث شده است؛ این بحث مهم تربیتی است که خانواده و جامعه را مطرح میکند که هدف رسیدن به تقوا را تذکر گوشزد میکند. این حکم، فلسفهای دارد و خشک و بدون خروجی نیست چراکه مالکیت نفس نشانه کمال انسانی است که باید در این دنیا و در این جامعه و این خانواده ساخته شود، اینها با یکدیگر مرتبط هستند. اگر بخواهیم انسان منهای جامعه و انسان منهای خانواده را تصور کنیم و احکامی برای او متصور شویم، این انسان، انسان ذهنی و کلی خواهد بود که این چنین انسانی در جامعه نداریم.
سوره نساء و حجرات درباره انسان، خانواده و جامعه است که حضور و حاکمیت خداوند را در این خانواده مطرح میکند؛ این تفاوت بین خانواده اسلامی و غیر اسلامی است. در خانواده اسلامی حضور خداوند در بنیه فکری و اندیشهای است که حضور خداوند اساسی و کلیدی و پررنگ است.
در سوره مبارکه نور می فرماید «اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۚ. مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاةٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ ۖ. الْمِصْبَاحُ فِی زُجَاجَةٍ ۖ. الزُّجَاجَةُ کَأَنَّهَا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ لَا شَرْقِیَّةٍ وَلَا غَرْبِیَّةٍ یَکَادُ زَیْتُهَا یُضِیءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ ۚ. نُورٌ عَلَىٰ نُورٍ ۗ. یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشَاءُ ۚ. وَیَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ ۗ. وَاللَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ».
ما میتوانیم به این ایده و نگاه عمیق برسیم که فقه اسلامی ما و اهل بیت (ع) معرفی و تبیین راه رسیدن انسان به کمال مطلوب بر عهده گرفته است؛ فقه عهده دار کشف و تبیین همه شرایط و ضوابط و موانع موجود در مسیر این منظومه الهی است. فقیه به احکام الهی نگاه عمیق دارد و قوانین خشک نیست بلکه قوانین تنظیم فرد با خود و خدا و خانواده اش است. رساله امام سجاد محتوا و روح احکام الهی را تبیین کرده است و همه این قوانین برای حقوق و احکام الهی که جامع نگر است ارائه شده است.
فقه آمده است تا انسان و روابط او را مدیریت کند و وقتی تنظیم شد جامعه نظم دقیقی پیدا میکند. وقتی خانواده به عنوان عنصر کوچک تنظیم شد در نتیجه مطلوب خواهد بود و این ارتباط را در بین آیات قرآنی میتوان دید. این احکام حدود الهی است؛ احکام هدفمند، مرتبط و هماهنگ هستند.
