امام سجاد (ع) و روشهاي تفسيري

رابطه اهل بيت پيامبر صلي الله عليه و آله با قرآن مجيد، رابطه‏اي عميق و همه جانبه است . ارتباط ميان آن دو به حدي قوي است كه تفكيك آن دو، به منزله تباه ساختن آنان است . نه قرآن بدون اهل‏بيت، هدايت‏بخش است و نه وجود اهل بيت‏بدون قرآن امكان‏پذير است .
رابطه قرآن و اهل بيت عليهم السلام از جهات مختلف شايان بررسي است و با رويكردهاي متعدد قابل پيگيري خواهد بود . شايد مهم‏ترين رويكرد تفسير قرآن، تفسير از منظر اهل بيت عليهم السلام باشد كه خود داراي مباحثي خاص است . يكي از آن مباحث، درك روش تفسيري امامان عليهم السلام است كه مي‏تواند در راستاي تفسير قرآن و كشف ابزار آن مفيد افتد . به همين جهت، در اين مقاله به طور مختصر روشهاي تفسيري امام سجاد عليه السلام را مورد بررسي قرار مي‏دهيم .

اين روش تفسيري بسيار متقن و قابل اعتماد و بيان براي همگان است كه در بسياري از آيات كاربرد دارد . زيرا بسياري از عبارات و مفاهيم قرآني در خود قرآن به علل خاص تكرار شده است . در اينجا به يك نمونه از اين روش اشاره مي‏شود:
از امام سجاد عليه السلام سؤال شد كه مفهوم معصوم كدام است؟ امام در پاسخ فرمود: او شخصي است كه به واسطه ريسمان خداوند محفوظ است و ريسمان خدا همان قرآن است، ميان امام و قرآن تا روز قيامت جدايي حاصل نمي‏شود . امام، مردم را به قرآن دعوت مي‏كند و قرآن انسانها را به سوي امام راهنمايي مي‏نمايد و اين مساله، برگرفته شده از قول خداوند است كه مي‏فرمايد: «ان هذا القرآن يهدي للتي هي اقوم‏» ; «همانا اين قرآن به راهي كه استوارتر است، هدايت مي‏كند» .
امام سجاد عليه السلام در اين بيان، آيه 103 سوره آل عمران را به آيه 9 سوره اسراء تفسير كرده‏اند . (1)

طبق روايات منقول از شيعه و سني، آيات قرآني علاوه بر معاني ظاهري، داراي معاني باطني است ولي فقط كساني مي‏توانند به آن معاني راه گشايند كه از علوم الهي مخصوص، بهره‏مند شوند . و ائمه معصوم كه با اسرار آيات الهي مانوسند، چنين توانايي را دارند . لذا مشاهده مي‏كنيم كه آنان بدون آنكه از كسي نقل كنند، تفاسيري از آيات ارائه مي‏دهند كه از توان تمامي عاقلان زمين و مفسران عالم خارج است . و جز از راه عصمت و الهام و پيوند با عوالم ديگر، امكان‏پذير نيست . در اينجا به يك نمونه از اين تفسير اشاره مي‏شود:
خداوند در سوره مباركه هود مي‏فرمايد: «ولايزالون مختلفين الا من رحم ربك و لذلك خلقهم‏» (2); «مردم پيوسته در اختلافند مگر كساني كه پروردگار تو به آنان رحم كرده و براي همين، آنان را آفريده .»
امام سجاد عليه السلام مي‏فرمايد: كساني كه خداوند مورد رحمت‏خود قرار داده است همان دوستان مؤمن ما هستند كه خداوند از گلي پاكيزه آنان را آفريده است . (3)

بسياري از آيات قرآني داراي اسباب نزول مي‏باشند . اما نبايد آيات قرآني منحصر به همان موارد نزول شوند و مفاهيم قرآن را نبايد در تنگناي حوادث صدر اسلام، محصور كنيم . بلكه چنان‏كه امام باقر عليه السلام مي فرمايد: «آيات قرآن همانند خورشيد و ماه دائما در حال جريان و تابش جديدند .» (4) به همين علت امام سجاد عليه السلام در موارد بسياري، براي آيات قرآن مواردي جديد را ذكر كرده‏اند و آيه را بر آن موارد منطبق و جاري نموده‏اند كه از اين روش به «روش جري و انطباق‏» تعبير مي‏شود . براي نمونه، يك مورد را ذكر مي‏كنيم:
خداوند متعال در سوره بقره مي‏فرمايد:
«واذ قال ابراهيم رب اجعل هذا بلدا امنا و ارزق اهله من الثمرات من امن منهم بالله واليوم الاخر، قال و من كفر فامتعه قليلا ثم اضطره الي عذاب النار و بئس المصير» ; (5) «و چون ابراهيم گفت: پروردگارا، اين [سرزمين] را شهري امن گردان و مردمش را – هر كس از آنان كه به خدا و روز بازپسين ايمان بياورد – از فرآورده‏ها روزي بخش . [خداوند] فرمود: ولي هر كس كفر بورزد، اندكي برخوردارش مي‏كنم سپس او را با خواري به سوي عذاب آتش مي‏كشانم و چه بد سرانجامي است .»
گفته فوق مربوط به زمان حضرت ابراهيم عليه السلام است ولي امام سجاد عليه السلام مي‏فرمايد: مقصود از اهل مكه، ما و اولياي پيامبر و شيعيان وصي اوست و منظور از كافران، منكران وصي پيامبر صلي الله عليه و آله است و نيز كساني كه در ميان امت او، او را پيروي نمي‏كنند . (6)

يكي از روشهاي شايع و روشمند، بهره‏گيري از قواعد عرفي در تفسير آيات قرآن است; همان قواعدي كه براي فهم عبارات هر قومي مي‏تواند مورد استفاده قرار گيرد . امام سجاد عليه السلام در اين روش به مثابه امامي كه در صدد گفت و گو و ارائه برهان براي ديگران است ظاهر مي‏شود و به همين جهت از قواعدي استفاده مي‏كند كه براي ديگران حجت و دليل، محسوب مي‏گردد . و بايد همه به آن قواعد گردن نهند و چنين تفسيري را برگزينند . كه در ذيل به يك نمونه آن اشاره مي‏شود:
امام صادق عليه السلام از امام باقر عليه السلام نقل مي‏كند كه امام سجاد عليه السلام فرمود: تو نمي‏تواني با هر كس كه مي‏خواهي، مجالست نمايي، زيرا خداوند از آن نهي كرده و فرموده است:
«و اذا رايت الذين يخوضون في آياتنا فاعرض عنهم حتي يخوضوا في حديث غيره‏» (7); «و چون بيني كساني كه [به قصد توطئه] در آيات ما فرو مي‏روند، از ايشان روي برتاب تا در سخني غير آن در آيند .»
طبق عرف محاوره، كه هر امري دلالت‏بر لزوم و وجوب مي‏كند، امام سجاد عليه السلام از كلمه فاعراض; «اعراض كن‏» كه فعل امر است، وجوب اجتناب را بيان كرده‏است . (8)

عقل انساني حجت‏باطن خداوند در همه زمينه‏هاست و امكان تخطئه آن، امري محال است; زيرا تخطئه آن نيز خود نيازمند برهاني عقلي است .
يكي از مواردي كه بايد بسيار از عقل سود برد، فهم كتاب و سنت است . خود قرآن كريم در آياتي بسيار، مي‏فرمايد: عاقلان و اهل تدبير و تفكر مي‏توانند به ژرفاي علوم قرآني راه جويند . لذا تفسير آيات قرآني با تكيه بر عقل و قواعد عقلي، مورد اهتمام امامان معصوم عليهم السلام بوده، كه در ذيل به يك نمونه از آنها اشاره مي‏شود:
امام سجاد عليه السلام در پاسخ يكي از ياران خود كه سؤال كرده بود: آيا خداوند داراي مكان است؟ فرمود: خداوند از نياز به مكان منزه است . وي (ثابت‏بن دينار) سؤال مي‏كند: پس چگونه است كه خداوند درباره معراج پيامبر صلي الله عليه و آله مي‏فرمايد: «ثم دني فتدلي فكان قاب قوسين او ادني‏» (9); «سپس نزديك آمد و نزديك‏تر شد تا فاصله‏اش به قدر دو طرف كمان يا نزديك‏تر شد .» ؟ امام سجاد عليه السلام مي‏فرمايد: منظور آن است كه پيامبر صلي الله عليه و آله به حجابهاي نوراني نزديك شد و ملكوت آسمانها را نگريست‏سپس نزديك‏تر شد و از ناحيه زير به ملكوت زمين نگاه كرد تا جايي كه خيال كرد آن قدر نزديك شده است كه به اندازه دو طرف كمان يا نزديك‏تر گرديده است . (10)
عقل هر انساني مي‏فهمد كه خداوند مكان ندارد; زيرا كه نيازمند نيست . پس مراد از نزديك شدن به خدا، يعني قرب معنوي و سير در ملكوت است و جز اين تفسير، تفسير ديگري كه به عقل نزديك‏تر باشد، يافت نمي‏شود .

خداوند در برخي آيات قرآن، علتي را براي حكمي بيان مي‏كند و آن را بر مصداقي استوار مي‏سازد، مانند آيه ذيل كه مي‏فرمايد: «و لقد علمتم الذين اعتدوا منكم في السبت فقلنا لهم كونوا قردة خاسئين‏» (11); «و كساني از شما [بني اسرائيل] را كه در روز شنبه از فرمان الهي سر باز زديد، نيك شناختيد . پس ايشان را گفتيم: بوزينگان طرد شده باشيد .»
امام سجاد عليه السلام فرمود: خداوند اين قوم را مسخ كرد به خاطر آنكه به منع صيد ماهي توجه نكردند و در روزي كه از اين كار نهي شده بودند، به آن مشغول گرديدند . پس چگونه مي‏بيني حال كساني را كه فرزندان پيامبر را كشتند و حرمتش را شكستند! خداوند گر چه آنها را در دنيا مسخ نكرد اما عذابي در آخرت براي آنها مهيا نموده كه چندين برابر عذاب مسخ در دنيا است . (12)

طبق نظريه صحيح و مشهور، هر حكمي در اسلام، داراي فلسفه‏اي است و هر امر يا نهيي در وراي خود، حكايت از مصلحت‏يا مفسده‏اي دارد كه موجب «تكليف‏» مي‏شود . آيات قرآن نيز از اين قاعده مستثنا نيستند . و يكي از روشهاي بيان آيات قرآني و توضيح و تفسير آنها، بيان فلسفه و علت‏حكم است . كه در اينجا به يك نمونه اشاره مي‏شود:
قرآن كريم مي‏فرمايد:
«ياايها الذين امنوا لا تقتلوا الصيد و انتم حرم . و من قتله منكم متعمدا فجزاء مثل ما قتل من النعم يحكم به ذوا عدل منكم هديا بالغ الكعبة او كفارة طعام مساكين او عدل ذلك صياما ليذوق وبال امره …» (13); «اي كساني كه ايمان آورده‏ايد در حالي كه در احرام هستيد، شكار را مكشيد و هر كس از شما عمدا آن را بكشد بايد مانند آنچه را كه كشته، از چهار پايان كفاره دهد كه [شباهت آن را] دو عادل از ميان شما تصديق نمايند، و به صورت قرباني به كعبه برسد، يا به كفاره [آن] مستمندان را خوراك بدهد، يا معادلش روزه بگيرد، تا سزاي زشت كاري خود را بچشد .»
امام سجاد عليه السلام به زهري مي‏فرمايد: آيا مي‏داني كه معادل روزه‏اي كه براي كفاره طعام به فقرا است، چگونه است؟ زهري پاسخ مي‏دهد: نمي‏دانم . حضرت مي‏فرمايد: حيوان شكار شده را قيمت گذاري مي‏كنند و قيمتش را با گندم محاسبه مي‏كنند و در برابر هر يك كيلو و نيم گندم، بايد يك روز روزه بگيرد . (14)
در گفتار فوق، امام سجاد عليه السلام ضمن تعيين مقدار روزه، فلسفه آن را نيز بيان مي‏كند و از اين طريق، حكم الهي را بسيار دلنشين مي‏سازد .
آري، در دستگاه خدايي هيچ چيز بدون «علت‏» امكان تحقق ندارد . هر مساله‏اي، رمز و راز و سببي دارد . لذا نمي‏توان حكمي از احكام قرآن را پيدا كرد مگر آنكه بنا به علتي ضرورت پيدا كرده است .
يكي از احكام قرآني، مساله قصاص است كه خداوند به شكل بديع و زيبايي مي‏فرمايد: «ولكم في القصاص حياة يا اولوا الالباب‏» (15); «و اي صاحبان انديشه! براي شما در مساله قصاص، زندگي است .»
امام سجاد عليه السلام چگونگي نقش قصاص در زندگي را، چنين بيان مي‏كند: اين بدان جهت است كه هر كس قصد كشتن فردي را نمايد ولي بداند كه مورد قصاص واقع مي‏شود از اين جنايت صرف نظر مي‏كند و همين مساله، موجب بقاي زندگي فردي مي‏گردد كه قصد كشتنش را داشت . و نيز موجب زنده ماندن خود فردي مي‏گردد كه قصد كشتن ديگري را داشت . و همچنين سبب حيات جمعي مردم خواهد شد كه به اين حكم آشنا شده و از آن آگاه گرديده‏اند . (16)

بسياري از آيات قرآن دربردارنده حوادث تاريخ و بيانگر قصص انبيا و صالحان است . براي تفسير اين دسته از آيات، راهي مناسب‏تر از آشنايي به تاريخ آنان نيست . لذا ائمه اطهار در تفسير اين گونه آيات، همانند كساني كه در جريان تاريخي همان زمانها قرار گرفته‏اند و به شكل عميق با علل آن حوادث آشنا بوده‏اند، به تفسير پرداخته و زواياي حيات گذشتگان و تحولات تاريخي را براي نسلهاي بعدي شكافته‏اند . و اين تفسير آنگاه ضرورتش احساس مي‏شود كه سؤالهاي عمده‏اي پيرامون تحولات تاريخي وجود داشته كه در قرآن به آن پرداخته نشده، و بيان آنها به پيامبر و اهل بيت عصمت عليهم السلام سپرده شده است .
امام سجاد عليه السلام در حديثي طولاني و در گفت و گويي بسيار شيرين و شنيدني، زواياي قصه يعقوب و يوسف را بيان داشته و به بسياري از سؤالها و شبهات پاسخ داده است .
در كتاب علل الشرايع آمده است كه ابوحمزه ثمالي مي‏گويد: با امام سجاد عليه السلام نماز صبح را در روز جمعه و در مدينه خواندم . آنگاه كه امام از نماز و تسبيح خود فارغ شد، به سوي منزلش حركت كرد و من هم با او حركت كردم . كنيزي داشت‏به نام سكينه، به او فرمود: هر فقيري كه از درب منزل گذشت . به او طعام دهيد; زيرا كه امروز، روز جمعه است .
من گفتم: هر كس كه سائل باشد، معلوم نيست مستحق هم باشد! امام سجاد عليه السلام فرمود: من مي‏ترسم از اينكه برخي از افرادي كه اظهار حاجت مي‏كنند، مستحق باشند و ما چيزي به او نداده باشيم و بدون جهت او را رد كرده باشيم و به همين سبب بر سر ما همان آيد كه بر سر يعقوب عليه السلام و خاندانش نازل شد . پس سائلان را طعام دهيد، طعام دهيد . يعقوب عليه السلام در هر روز گوسفندي را ذبح مي‏كرد و از آن صدقه مي‏داد و بعد خود و عيال خويش از آن مي‏خوردند .
روزي سائلي كه مؤمن و بسيار روزه گير و مستحق بود و در نزد خدا داراي منزلتي بود، به صورت رهگذري غريب، عصر جمعه‏اي نزديك افطار جلوي درب خانه يعقوب عليه السلام ايستاد و گفت: از زيادي خوراك خود، سائلي رهگذر و غريب و گرسنه را طعامي دهيد . چند بار اين سخنان را تكرار كرد; در حالي كه اهل خانه صدايش را مي‏شنيدند ولي او را تصديق نمي‏كردند . پس آنگاه كه مايوس از گرفتن طعام شد و شب هم فرا رسيده بود، رجوع كرد و به گريه افتاد . و از گرسنگي‏اش به خدا شكايت نمود . و آن شب را تا صبح روزه دار و گرسنه صبح كرد در حالي كه صبر پيشه نمود و دائما خداي را ستايش مي‏كرد . و اين در حالي بود كه يعقوب عليه السلام و خاندانش به صورت سير و شكم پر، شب را گذراندند و نزد آنها مقداري از غذا نيز باقي مانده بود .
خداوند به يعقوب عليه السلام در صبح آن روز وحي كرد كه: «تو بنده مرا ذليل كردي و به اين سبب غضب مرا برانگيختي، و تو مستحق تاديب و نزول عقوبت من شدي و بلاي من دامنگير تو و فرزندت خواهد شد .» (17)
در بياني كه گذشت، جريان حضرت يعقوب عليه السلام و علت فقدان حضرت يوسف عليه السلام كه در واقع فهم آن، علت اصلي بيان اين داستان در قرآن است، با شيوه‏اي بسيار شيرين و مؤثر و اخلاقي بيان گرديد، و نگاه خواننده را به آيات اين داستان، عميق و عبرت‏آموز مي‏كند .

روش تفسير تاريخ به قرآن، شايد در نگاه ابتدائي گفته شود ربطي به تفسير قرآن ندارد، اما چون با عمقي بيشتر به قضيه نگاه شود معلوم مي‏شود كه توضيح حوادث تاريخي به واسطه قرآن، خود نوعي برداشت از قرآن و در حقيقت، نوعي تفسير آيات مورد استناد، محاسبه مي‏شود . كه در اينجا به يك نمونه اشاره خواهيم كرد:
زيد فرزند امام سجاد عليه السلام در ضمن روايتي مي‏گويد: از پدرم سؤال كردم كه چرا بعد از آنكه نمازهاي يوميه، تا پنج نماز تخفيف داده شد، ديگر پيامبر صلي الله عليه و آله تقاضاي تخفيف بيشتري نكرد!؟ امام سجاد عليه السلام پاسخ داد: پيامبر صلي الله عليه و آله مي‏خواست تخفيف نمازهاي يوميه را تا جايي برساند كه اجر همان پنجاه نمازي كه در ابتدا، خداوند براي امتش تشريع كرده بود، باقي بماند . و علت اين امر آن است كه خداوند در قرآن مجيد مي‏فرمايد: «من جاء بالحسنة فله عشر امثالها» (18); «هر كس كه كار نيكي انجام دهد، براي او ثوابي ده برابر آن كار، منظور خواهد شد .» (19)

يكي از مسائلي كه مورد اتفاق همه فرق اسلامي است، اولويت «تفسير روايي‏» بر انواع ديگر تفسير است و مي‏توان گفت رتبه‏اي بعد از «تفسير قرآن به قرآن‏» دارد .
تفسير روايي تنها منحصر به غير معصومين نيست‏بلكه در موارد بسياري خود امامان معصوم، قرآن كريم را به واسطه روايات امامان قبلي خود، يا روايات پيامبر صلي الله عليه و آله تفسير نموده‏اند كه در اينجا يك نمونه از آن را ذكر مي‏كنيم:
امام سجاد عليه السلام از امام حسين عليه السلام نقل مي‏كند كه يكي از يهوديان و مبلغان شام، به امام علي عليه السلام عرض كرد: اين يحيي بن زكريا است كه گفته مي‏شود در حال كودكي، به او حكم و حلم و فهم داده شده و او كسي بود كه گريه مي‏كرد بدون هيچ گناهي و پيوسته در روزه بود! امام علي عليه السلام فرمود: بله او چنين بود اما پيامبر اسلام از او برتر بود; زيرا يحيي بن زكريا در عصري زندگي مي‏كرد كه خبري از بتها و جاهليت نبود و حضرت محمد صلي الله عليه و آله در ميان بت‏پرستان و حزب شيطان به او حكم و فهم در حال كودكي، عطا شد . و او ابدا رغبتي به بتي پيدا نكرد و به خاطر اعياد آنها خوشحال نشد و ابدا از او دروغي ديده نشد، و او به فردي امين و راستگو و بردبار معروف بود، و گاهي يك هفته يا بيشتر يا كمتر روزه دار بود، و آنگاه كه از علت اين كارش سؤال مي‏شد; در جواب مي‏فرمود:
«من مانند شما نيستم، من در نزد پروردگار خود به سر مي‏برم و اوست كه مرا نان و آب مي‏دهد .»
و او از خشيت‏خداوند به قدري گريه مي‏كرد كه محل نمازش مرطوب مي‏شد در حالي كه هيچ جرمي نداشت . (20)

الف: برخي از مواردي كه براي شيوه‏هاي تفسيري ذكر شد، چنين نيست كه فقط مصداق همان شيوه باشد; زيرا گاهي در موردي، به طور همزمان از چند شيوه استفاده شده است .
ب: اين بحث چنان كه اشاره شد، ناتمام است و بررسي كامل در موضوع «روشهاي تفسيري امام سجاد عليه السلام‏» و استقراي همه موارد تفسيري آن حضرت، نيازمند نوشته‏اي مفصل و محتاج دقتهاي فراواني است كه اميد است اين اثر، مقدمه آن هدف قرار گيرد . والسلام .

1 . ر . ك: تفسير نورالثقلين، ج 1، ص 377، ح 306، چاپ اسماعيليان، قم .
2 . هود/118 و 119 .
3 . تفسير عياشي، ج 2، ص‏164، ح 82 .
4 . همان، ج 1، ص‏10 .
5 . بقره/126 .
6 . ر . ك: تفسير عياشي، ج 1، ص 59، ح 96 .
7 . انعام/68 .
8 . ر . ك: علل الشرايع، ج 2، باب 385، ح 80 .
9 . نجم/8 و 9 .
10 . علل الشرايع، ج 1، باب 112، ح 1
11 . بقره/65 .
12 . احتجاج، طبرسي، ص 312 .
13 . مائده/95 .
14 . من لايحضره الفقيه، ج 2، ص 77، ح 1784 .
15 . بقره/179 .
16 . احتجاج، ص 319 .
17 . علل الشرايع، ج 1، ص 45، باب 41، ح 1 .
18 . انعام/160
19 . كتاب التوحيد، ص 176، باب 28، ح 8 .
20 . احتجاج، ج 1، ص 528، محاجه 128 .