نخستين دوره مراسم «تجلیل از پژوهشگران حوزه دین و فرهنگ» به منظور انتخاب و معرفی پژوهش های برتر حوزه دین و فرهنگ در روز پژوهش 25 آذرماه سال 1378 با شرکت جمع کثیری از اساتید، علما، اندیشمندان و پژوهشگران و محققین علوم دینی با حضور وزیر محترم فرهنگ و ارشاد اسلامی و سخنرانی حضرت آیه الله معرفت برگزار گردید.
در ابتداي همايش محمد مهدي احمدي مديركل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان قم در سخناني ضمن خير مقدم به استادان، پژوهشگران و ديگر حاضران گفت: پژوهشگران ديني پاسداران مرزهاي عقيدتي جامعه هستند كه متناسب با مقتضيات و اوضاع روز، به علم و ايمان مسلح مي شوند و هميشه در گمنامي بزرگ ترين رنج و مرارت را تحمل مي كنند تا بتوانند در خدمت دين باشند. گر چه آنان همسان مجاهدان في سبيل الله مزد و اجرشان را از معبودشان مي گيرند، اما جامعة ما نيز نياز دارد كه از آنها بهره بگيرد. خداي را سپاس مي گوييم كه توفيق تقدير و تجليل از اين عزيزان را به ما عنايت فرمود.
مدير كل فرهنگ و ارشاد اسلامي درخصوص اهداف و نحوه برگزاري همايش گفت: انگيزة عمدة برگزاري اين همايش به دو هدف برمي گردد:
ابتدا شوراي پژوهشي ادارة كل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان قم طي فراخوان عمومي به مراكز و مؤسسات از آنها خواست تا پژوهشگران و پژوهشهاي خود را به ما معرفي كنند و از آن جا كه تصميم گيري در اين امر به خود مؤسسات و مراكز فعال محول گرديده بود، براي اين كه حقي از پژوهشگران آزاد نيز ضايع نگردد، دبيرخانة شوراي پژوهشي، تحقيقات اين عزيزان را نيز گردآوري كرد تا مورد داوري واقع شده و از آنها تجليل به عمل آيد و حاصل كار ما اينك پيش روي شماست.
هدف دوم از برگزاري اين همايش، اجلاس مقدماتي دومين كنگره دين پژوهان بود كه نخستين كنگرة آن سال گذشته با عنوان بايسته ها، آسيب ها و موانع دين پژوهي با حضور انديشمندان حوزه و دانشگاه برگزار گرديد و شوراي علمي كنگره به منظور سامان دهي و تعميق پژوهشهاي ديني درصدد برآمد تا اين كنگره را دائمي نمايد، به همين منظور پس از نشست هاي مختلف به اين نتيجه رسيد كه دستيابي به اين اهداف جز با مشاركت جدي مؤسسات دين پژوهي و پژوهشگران حوزة ديني امكان پذير نخواهد بود.
از اين رو از مديران پژوهشي نهادهاي عمدة علمي و فرهنگي دعوت به عمل آمد تا در سياست گذاري ها سهيم گردند. پس از آن، رايزني براي برنامه ريزي كنگرة بعدي توسط شوراي مزبور آغاز و در محورهاي: ابزارهاي جديد، شبهات جديد در عرصة دين پژوهي و بايسته هاي پژوهشي فراخوان مقاله شد. و انتظار مي رود پژوهشگران حوزة دين در پر بارساختن اين كنگره ما را ياري رسانند.
در ادامه مراسم آيت الله محمدهادي معرفت در سخناني به طرح نكاتي دربارة شيوه هاي پژوهش پرداخت و با اشاره به آيه 44 سوره نحل: و انزلنا اليك الذكر لتبين للناس ما نزل اليهم و لعلهم يتفكرون گفت: اين آيه با ذكر سه مطلب ديدگاه اسلام را روشن مي كند:
ـ قرآن را بر تو فرو فرستاديم يعني ابلاغ قرآن
ـ لتبين للناس ما نزل اليهم، پس وظيفة پيامبر آن است كه قرآن را براي مردم تبيين كند.
ـ و لعلهم يتفكرون يعني اسلام مي خواهد يك مسلمان حتي در مطالبي كه مستقيماً از پيامبر دريافت مي دارد، بينديشد ونبايد مطالب را در جنبة تعبد بپذيرد.
يعني اسلام مي خواهد در تمام ابعاد دين هر چه را كه انسان تلقي مي كند، روي آن بينديشد، پس اسلام از روز اول به مسألة تحقيق توجه داشته و خواسته است كه جامعة اسلامي يك جامعة انديشه گر باشد.
آيت الله معرفت در پايان افزود: تحقيق به دنبال تتبع است يعني تتبع شرط اول تحقيق در هر مسأله است. و اگر محققي بخواهد كار جديدي را شروع كند بايد با تتبع كامل نظرات پيشينيان و معاصران را در آن زمينه بررسي كند و همين ديدن آراي فقها دربارة يك مسأله، سير تحول مسأله را به محقق نشان مي دهد. همچنين محقق نبايد براي تحقيق دربارة يك مسأله به اين اكتفا كند كه فقط در مقامي كه اين مسأله مطرح است، تحقيق كند. بلكه بايد تمامي جاهايي كه احتمال مي دهد اين مسأله مطرح شده باشد، ببيند.
در ادامه همايش دكتر عطاء الله مهاجراني وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي ضمن تشكر از برگزاركنندگان همايش گفت: هدف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي از برگزاري چنين همايش هايي حمايت از پژوهشگران ديني و مؤسسات پژوهشي است. و تشخيص و اهميت پژوهشها و نقشي كه مي توانند درجامعه داشته باشند، به عهدة بزرگان علم و انديشه است.
همان گونه كه در مورد علم مطرح شده كه فضيلت هر علمي متناسب با فضيلت معلوم آن است، درمورد پژوهشها نيز همين طور است؛ به تناسب موضوع پژوهش است كه پژوهش اهميت و ارزش پيدا مي كند. و طبيعي است كه با توجه به وضعي كه دين در كشور ما دارد كار پژوهش ديني در اين مقطع كار پر ارزشي است. و همان گونه كه با فضيلت ترين علوم، علم الهي است، با فضيلت ترين پژوهشها پژوهشي است كه در حوزة دين قرار مي گيرد.
دكتر مهاجراني در ادامه با ذكر نكاتي در خصوص وظايف پژوهشگران ديني در برابر دين و جامعه در شرائط كنوني گفت: نكته اولي كه بايد مدنظر قرار گيرد اين است كه اگر ما بتوانيم حقيقت دين را چنان كه شايسته است معرفي كنيم، گرايش به دين و توجه به آن توسعة بيشتري پيدا مي كند و اين وظيفه اي است كه همة ما به عهده داريم. و همانگونه كه حضرت امام در وصيت نامة خود ذكر كرده اند ما بايد چهرة زيباي اسلام را نشان دهيم و چهرة زيباي اسلام با انديشه نشان داده مي شود، نه با احساس… .
اساساً تقويت احساسي، نسبتي با تحقيق و پژوهش ندارد و تأثير ماندگار هم ندارد. اما وقتي عمق انديشة انسانها اقناع شد، ترديدي نيست كه نسبت به اسلام، و نسبت به دين گرايش پيدا خواهند كرد و اثر، ماندگار خواهد بود؛ اين وظيفه اي است كه مابر عهده داريم.
نكتة دومي كه در حوزة تحقيق بايد به آن توجه كرد اين است كه پرسشهاي بسياري در فضاي دانشگاه ها، كتاب خانه ها، مطبوعات و ذهن دانشجويان و جوانان كشور در مورد دين وجود دارد، لذا بايد به مسائل وپژوهش هايي پرداخت كه جامعه از ما طلب مي كند و به سرعت پاسخگوي مسائل مبتلا به امروز جامعه باشد.
نكته سوم اين كه امروزه وقتي با محققان و پژوهشگران غير ايراني صحبت مي كنيم، پرسشهاي ديني بسياري را مطرح مي كنند و انتظار دارند كه پاسخ آنها را از ايرانيان بشنوند. از اين جهت ما بايد به اتظارات منطقه اي و جهاني نيز توجه كنيم و ان شاالله اين زمينه ها پژوهشها و كتابهاي درجه اولي را به آنها معرفي كنيم.
در پایان مراسم بیانیه هیأت داوران مراسم از پژوهشگران برتر حوزه دین و فرهنگ قرائت، و از مجموع 83 پژوهش راه یافته به دبيرخانه همايش، 7 اثر در حوزه دین و 1 اثر در حوزه فرهنگ با عناوین ذیل برگزیده و مورد تشویق قرار گرفتند:
بيانيه هيأت داوران اولين مراسم تجليل از پژوهشگران حوزه دين وفرهنگ
بسم الله الرحمن الرحيم. سپاس و ستايش پروردگار عليم و حكيم و خبيري را سزاست كه بر آدميان منت نهاد و آنان را بر جميع موجودات عالم وجود برتري داد؛ جان هايشان را فطرت آموخت و براي روشنگري و هدايت ايشان پيام آوران و سفيران نور گسيل داشت تا كتاب و حكمت را به آنان بياموزند و انديشه و خردشان را به نور علم و معرفت بيارايند.
سپاس و ستايش پروردگاري را سزاست كه به ما نيز توفيق تجليل از مقام علم و پژوهش را در ماه نزول وحي و كتاب و در مهد علم و اجتهاد عنايت فرمود.
گر چه قدرداني از پژوهشگران و تلاشگران عرصة دانش و انديشه، همواره جزء برنامه هاي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي بوده است، به ويژه در هفتة پژوهش كه طبق سنت همه ساله در سراسر ايران اسلامي صورت مي پذيرد، ولي تقارن اين مراسم با اجلاس مقدماتي دومين كنگرة دين پژوهان كشور ما را بر آن داشت كه اين سنت حسنه را در شكلي بديع و متفاوت با ديگر شهرها اجرا نماييم. زيرا شهر مقدس قم با برخورداري از توان و امكان ويژه اي كه در زمينة دانش و پژوهش دارد، با هيچ كجاي ديگر قابل مقايسه نمي باشد و همين ويژگي سبب شده است كه گزينش اثر و پژوهشگران برتر، از ميان انبوه پژوهشها و پژوهشگران امري دشوار و غير ممكن نمايد؛ از اين رو دست اندركاران اين گردهمايي تصميم گرفتند علاوه بر فراخوان عمومي، از مؤسسات و نهادهاي آموزشي و پژوهشي عمده و فعال استان قم نيز بخواهند كه پژوهشهاي برتر و پژوهشگران موفق مجموعة خويش را خود برگزينند و به دبيرخانة مراسم ارسال دارند تا حتي المقدور از آنان تجليل به عمل آيد.
در پي اين اعلام، تعدادي از پژوهشها در زمينه هاي فرهنگي، ديني و عمومي واصل گرديد. از مجموع 83 اثري كه از طريق ياد شده و يا از سوي پژوهشگران مستقل دريافت گرديده، هفت اثر در حوزه دین و یک اثر در حوزه فرهنگ به شرح ذيل برگزيده و شايان قدرداني شناخته شد:
1. پژوهش دين و دولت در انديشة اسلامي اثر جناب آقاي محمد سروش محلاتي به جهت تتبع
دقيق و تحقيق عميق در مباني ديني.
2. پژوهش حكم ثانويه درتشيع اسلامي اثر جناب آقاي علي اكبر كلانتري از پژوهشكدة فقه و حقوق به جهت تبيين نقش احكام ثانويه درحل معضلات نظام.
3. پژوهش تناقض نما يا غيب نمودن ( نگرش نو به معجزه) اثر جناب آقاي محمد امين احمدي از پژوهشكدة فلسفه و كلام به جهت ارائه تحليلي نو از معجزه.
4. پژوهش معرفت فطري خدا اثر جناب آقاي رضا برنجكار از مؤسسه فرهنگي دار الحديث به جهت استفاده دقيق از منابع كلامي و ديني.
5. پژوهش ميراث حديث شيعه اثر جناب آقاي علي صدرايي خويي از مؤسسة دارالحديث.
6. پژوهش هستي شناسي اثر جناب آقاي عبدالرسول عبوديت از مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني به جهت جامعيت و فراگير بودن آن در موضوع فلسفة اسلامي.
7. پژوهش ارزش شناخت اثر جناب آقاي عبدالحسين خسرو پناه از مؤسسة تحقيقاتي و آموزشي امام صادق (ع).
8. پژوهش شناخت و مقايسة جرايم بوميان و مهاجران استان قم اثر جناب آقاي احمد نيكزاد، به جهت استفاده از آزمونهاي معتبر و نتيجه گيري علمي به عنوان پژوهش برگزیده حوزه فرهنگ استان قم.
