به بهانه هفته پژوهش بررسی شد
بایستهها و چالشهای عرصه دینپژوهی
بسياري از ناشران، چاپ كتابهاي طلسم، طالع بيني و خرافه انگاري را بر چاپ اثری پژوهشي كه در پي شكافتن و بازشناسي حقيقتها و باورهاست، ترجیح میدهند. چنين فضایي، مؤلفان را به سوي كارهاي بازاري و عامه پسند ميكشاند كه خطری بسيار بزرگ در امر پژوهش و نگارش است.
همزمان با هفته پژوهش، خبرنگار خبرگزاری حوزه در گفتوگو با آیت پیمان، رییس دبیرخانه دین پژوهان کشور، به بررسی اولویتها و ضرورت های دین پژوهی و همچنین موانع و مشکلات این عرصه پرداخته که حاصل آن در پی میآید.
دبيرخانه دين پژوهان كشور با چه هدفی تشکیل شد ؟
پس از پیروزی انقلاب اسلامي، به دليل شرايط ويژه كشور و وجود برخي اولويتها و ضرورتها، توجه عمده پژوهشگران معطوف به تأمين نيازهاي ناشي از شرايط ويژه انقلاب و جنگ بود، لذا طبيعي است كه پژوهش در ابعاد گوناگون آن تحت الشعاع مسائل مذكور قرار داشت. پس از پايان جنگ و عادي شدن اوضاع و بازنگري در نيازها و اولويت ها، تحول در عرصه هاي گوناگون نيز اجتناب ناپذير مي نمود، به خصوص در زمينه پژوهش هاي ديني كه در شرايط جديد در قالب نهادهاي سنتي و مدني شكل تازهاي به خود گرفت و از نابساماني، موازي كاري، ناهماهنگي و عدم تناسب با مقتضيات زمان رنج مي برد. از اين رو نخستين « كنگره دين پژوهان» به پيشنهاد اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامي قم و با حمايت وزارت فرهنگ وارشاد اسلامى، با حضور انديشمندان و پژوهشگران حوزه و دانشگاه در آذرماه ١٣٧٨ برگزار شد، در آن كنگره موانع، مشكلات، آسيب ها و بايسته هاي پژوهش ديني مورد بحث و بررسي و تبادل نظر قرار گرفت.
رهيافتهاي اين كنگره، ضرورت هماهنگي، بهينه كردن اطلاع رساني، پشتيباني از دين پژوهي و مشكلات فراروي آن را در مراكز دين پژوهي و دين پژوهان آشكار ساخت. از اين رو وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، برای عمقبخشی گسترش فرهنگ ديني، طرح تشكيل دبيرخانه دين پژوهان كشور را در دستور كار خود قرار داد . متعاقب آن تصميم، دبير و شورايي مركب از مسئولان نهادهاي پژوهشي و پژوهشگران ديني از سوي وزير وقت، به عنوان «شوراي برنامه ريزي دين پژوهان كشور» منصوب شدند و دبيرخانه در سال ١٣٧٨ كار خود را رسماً آغاز كرد. اين نهاد تا سال ١٣٨٥ كاملا فعال بود و سالانه توافقنامهای مبنی بر حمايت وزارت ارشاد اسلامى با این وزارتخانه داشت، ولى در آغاز دولت نهم، به دليل افزايش اختلاف سلايق با دولتمردان ذيربط، همكارى هاى وزارت ارشاد اسلامى قطع و راكد شد، نهايتاً دبيرخانه از دولت منفك و به صورت هيأت امنايي و غير دولتى ثبت گرديد، ولى باز هم به دليل عدم حمايت تا پايان دولت دهم فعال نشد. اكنون با روی کار آمدن دولت یازدهم، مجددا در صدد فعالسازى آن بر آمدهايم. لازم است از تلاش ها وخدمات ارزشمند هيات امنا، هيأت مديره، به خصوص از نقش اصلى و زحمات پرثمر محقق انديشمند، استاد محمد جواد صاحبى، مديرسابق دبيرخانه و ریيس فعلى شوراى علمى دين پژوهان تشكر و قدردانى نمايم.
زمينه هاي فعاليت اين دبيرخانه چگونه تعريف شد؟
دبيرخانه از بدو تأسيس، اهدافی چون اطلاع رساني به محققان و مراكز دين پژوهي برای تعميق، شناسايي اولويت ها و نيازهاي پژوهشي ديني؛ زمينه سازي جهت ايجاد هماهنگي ميان مراكز پژوهشي و پژوهشگران ديني؛ يافتن راه كارهاي قانوني براي حمايت از محققان و مراكز دين پژوهي و توسعه و ترويج آنان؛ برنامه ريزي براي تأسيس مراكز و پايگاه هاي اطلاع رساني تخصصي ديني؛ داورى علمى، انتخاب و معرفى پژوهشها و پژوهشگران برتر و همچنین الگو دهى در عرصه دين پژوهى را در دستور كار خود قرار داد.
حوزه دين پژوهي ايران را در مقايسه با دنياي غرب چگونه ارزيابي مي كنيد؟
اين يك حقيقت است كه پژوهشهاي ديني بايد بر اصول علمي استوار یوده و به دور از جنبههاي احساسي و تبليغي انجام گيرد. پژوهش در كشور ما هنوز بسيار نحيف بوده که در این مقوله ديد علمي، نگرش محققانه و اصولی كمرنگ است. چنان كه هنوز بر بسياري از مراكز پژوهشي كشور ما فرهنگ سنتي حاكم میباشد و هنوز پژوهشهاي ميداني نتوانسته راهي باز كند، لذا از پژوهشهاي كتابخانهاى چندان فراتر نرفته ايم. با چنين ضعفهايي است كه صراحتاً ميتوانيم بگوييم كه در حوزه دين پژوهي حداقل نيم قرن از دنياي غرب عقب هستيم. البته متدهاي پژوهش، به تازگي مورد توجه قرار گرفته و در دهه كنونى به خصوص سال هاى اخير، شاهد رشد، توسعه و ارتقاء در اين حوزه هستيم، نسلي از پژوهشگران ديني، تربيت شده اند كه با آشنايي و آگاهي از دانش جديد و همچنین روش هاي علمي و نيازهاي زمان و با استفاده از ابزار وتكنولوژى نو وارد اين عرصه گرديدهاند، كه مسلماً اين موج نو اگر درست هدايت و مديريت نشود، آسيب پذيرشده، به بيراهه كشانده خواهد شد.
موانع و مشكلات دين پژوهي در كشور چيست؟
محققان و مؤلفان صاحب نگرش علمي و ديني، با مشكلات جدي روبرو هستند. سرمايهگذاري در مورد چاپ كتابهاي علمي و ديني با توجه به اين كه مخاطبان اين گونه كتابها، قشري خاص هستند، بسيار كم است. حق تأليف مؤلفان اين آثار نيز نسبت به ديگر کتابها بسيار اندك و شانس چاپ آثارشان نیز كمتر است. متأسفانه هنوز بسياري از ناشران، چاپ كتابهاي طلسم، طالع بيني و خرافه انگاري را بر چاپ يك كتاب پژوهشي كه در پي شكافتن و بازشناسي حقيقت ها و باورهاست، ترجیح میدهند. چنين فضایي مؤلفان را به سوي كارهاي بازاري و عامه پسند ميكشاند كه اين خطری بزرگ است و رفع اين معضلات نيازمند عزم جدي است.
از طرف ديگر امروزه، انگيزههاي معنوي به خصوص در سطوح عالي و مديران علمي و فكري كاهش يافته، امور بیشتر با معيار مادي سنجيده ميشود و اين افول انگيزه هاي معنوي در كسب و توليد علم، بسيار ملموس است؛ به گونه اي كه طبق آمار موجود، از هر 5 نفر عضو هيأت علمي دانشگاه ها فقط يك نفر به تحقيق و پژوهش مي پردازد و از اين پژوهشها تعداد بسيار كمي داراي موضوعات ابتكاري ميباشد و اين مسئله براي جامعه ما باورسوز و زنگ خطری براي جامعه علمي و به ويژه ديني است.
آفت مهم ديگر، سياست زدگي است. متأسفانه امروز از دريچه منافع حزبي، سياسي و جناحي به مسائل نگريسته و تحليل ميشود و برخی از سياستمداران و سياست زدگان با شگردهايي بر جامعه علمي تأثير ميگذارند و پژوهشهای سستي را به نام دين منتشر ميكنند. در گذشته، علمايی مانند شهيد مطهري(ره)، شهيد بهشتي(ره)، علامه طباطبايي(ره) و … جلوي این گونه مسایل را ميگرفتند، امروز هم باید با این آفت مقابله شود.
مشكل بزرگتر، نقد گريزي است و برخي از مدعيان دين مداري از پرسش، چالش و نقد ميترسند. نظرهاي مخالفین خود را بر نميتابند و در برابر آنها با عصبانيت و بيحوصلگي به موضعگيري ميپردازند. همين فقدان سعه صدر مديران از موانع بزرگ دين پژوهي است.
آيا پژوهش هاي ديني مطابق با نيازها و ضرورت هاي واقعي جامعه است؟
مسلماً نه! البته اين بدان معنا نيست كه كاري صورت نميگيرد، چون دهها و صدها مؤسسه پژوهشي در حوزه دين فعال هستند و هر كدام تلاش مي كنند که پرسش ها و چالش هايي را پوشش دهند. اكنون در بخش فقه و حقوق، فلسفه و كلام، پژوهش هاي حديثي و قرآني و تاريخ و سيره، كارهاي بزرگ و مفيدي انجام مي شود، اما نظر به گستردگي شبكه ارتباطات جهاني، اين تلاشها پاسخگوي پرسش ها، شبهات و چالش هاي معاصر نيست و بايد با برنامه ريزي دقيق تر و نظم و مديريت بهتر، اطلاعات بيشتر و به روزتري را تدوین کنیم. ما هم از نظر داخلي برای وجود حكومت ديني و نهادهاي تشكيل دهنده آن و همچنین به جهت حضور نسلي پرنشاط و پرسشگر و هجوم گسترده و بي امان مخالفان، منتقدان، معاندان و نیز مطالبات حق جويان، بايد پيوند و ارتباط خود را با دستاوردهاي دين پژوهي دنياي غرب و عرب بيشتر كنيم؛ البته به اقتباس بسنده نكنيم و به توليد آثار عميق و مفيد و راهگشا بپردازيم.
بسياري از محققين معتقدند نوانديشي ديني و احياي تفكر ديني در شرايط كنوني يك ضرورت است، نظر شما دراین باره چیست؟
اين موضوع مطلب تازهاي نيست، ما هميشه براي ايجاد شادابي، طراوت و همگام كردن معرفت ديني با مقتضيات زمان، نياز به بازخواني متون، نصوص ديني، برداشتها و فهم جديدي از اسلام داريم. ادعای جاودانگي و جهاني بودن اين دين را بايد با ارائه درست و دقيق و تفسيرهاي مناسب از آن اثبات كرد.
دانشمندان ديني ما در گذشته به ويژه در اين نيم قرن اخير، در تماسي نزديك با روشنفكران و فرهيختگان جامعه ابتكار عمل را در دست ميگرفتند و گروههاي مخالف و معاند را با دليل و برهان، منفعل کرده و به حاشيه مي راندند. اما متأسفانه اكنون عرصه قدرت و سياست، مجال ژرفايي و خلاقيت علمي و عملي را از نخبگان ديني گرفته و به همين جهت، برخي منفعلانه در پي حوادث جزیي، مصالح كلي را به مسلخ مي كشند.
در حال حاضر اولويت هاي پژوهشي ديني در كشور چيست؟
تشخيص نيازها و اولويتها، تنها با به كار بستن روشهای علمي ميسر است. ما ميبايست از پژوهش هاي ميداني در اين زمينه بهره مند شويم، گرچه پژوهش هاي برون ديني كه از مراكز و استان هاي مختلف به دبيرخانه ارسال ميشود، تا حد زيادي به اين مهم كمك ميكند، گرچه بيترديد اين مقدار كافي نيست و بايد برنامه ريزي علمي دقيق تري طراحي شود كه البته، مستلزم حمايت متوليان امور ديني و مديران و مقامات بلند پايه نظام اسلامي است، ولي اجمالاً تحقيقات به عمل آمده نشانگر آن است كه برخي از پرسش ها، بازتاب رفتارهاي نامناسب گروهي از مدعيان است كه با نام دين، سليقه ها و منش هاي خود را بر جامعه تحميل مي كنند و چهره خشن و ناخوشايندي از اسلام براي نسل امروز به تصوير مي كشند.
شماري از پرسشها نيز عكس العمل نابهنجاريهاي جامعه و ناكارآمدي برخي از نهادهاي رسمي است، البته آن چه كه افراد و طيفهاي فكري و فرهنگي بيگانه از طريق شبكه جهاني ارتباطات در اشكال گوناگون پراكنده ميسازند در اين زمينه بي تأثير نيست. لذا پرسش هاي برآمده از اين نابهنجاري ها، بدرفتاري ها و ناكارآمدي ها، پاسخ علمي و برداشتن گام هاي جدي در اصلاح عمل اجتماعي مي طلبد. اما شماري از پرسش ها نتيجه تحولات دنياي مدرن، و ورود فرهنگ هاي بيگانه و يا زاييده كنجكاوي هاي ذهن بشر است و نياز به پاسخ علمي و تخصصي دارد. پاسخ اين پرسش ها هم برخي به تبيين اين موضوع برمي گردد كه اولاً ميان واقعيت هاي زندگي و عمل متدينان و يا متظاهران به مذهب، با حقايق نوراني اسلام، تفكيك قائل شويم. ثانياً به اين نكته تأكيد شود كه برداشت هاي افراد و جناح هاي فكري و سياسي از دين، لزوماً مساوي با گوهر دين نيست. ولي به هر حال آنچه كه به عنوان ناكارآمدي دين و يا تضاد و ناهمسازگاري آن با علم، عقل و نيازهاي فردي و اجتماعي بشر مطرح مي گردد بايد مورد بررسي قرارگيرد و به آنها پاسخ مستدل و علمي و روشمند داده شود.
وجود خرافات و برگ و سازها و پيرايههايي كه به اسلام بسته شده، پرسش هاي بسياري را نيز افزوده كه تحقيق و جست و جو براي آشكار كردن جوهر اسلام و حقيقت دين و ارائه معارف ديني در شكل، زبان و ادبياتي متناسب را در اولويت قرار داده است. همسازگري اسلام با مقتضيات عصر و الزامات دنياي جديد، به ويژه در عرصه مسایل حقوقي، از موضوعات بسيار مهمي است كه باید مراكز و مؤسسات دين پژوهي به طور جدي به آن بپردازند.
نسل جديد پرسش هاي بسیاری در حوزه دين دارند كه بي پاسخ مانده، دبيرخانه دين پژوهان در اين زمينه چه فعاليتي انجام داده است؟
دبيرخانه، يك تشكيلات ستادي است، لذا براي تحقق اهداف مورد نظر رأساً به توليد اقدام نميكند و بيشتر در زمينه سازي و ايجاد بستر مناسب براي پاسخ به نيازهاي اين عصر و نسل، كوشش ميكند. كارهاي توليدي دبير خانه هم بيشتر جنبه اطلاع رساني دارد. ما تلاش مي كنيم كه پرسشها، چالش ها، واقعيتها، ضرورت ها و اولويت ها را از طريق نشست ها، همايش ها، خبرنامه و ساير منشورات به پژوهشگران حوزه دين منتقل كنيم و به نظر مي رسد در اين زمينه چندان بي توفيق نبوده ايم، براي اين كه در پي انعكاس واقعيت ها به متوليان امور و متصديان مراكز دين پژوهي و پژوهشگران مستعد، شاهد تغيير رويكردها و تأسيس مراكز جديدي براي پاسخ به پرسشها و چالشهای موجود هستيم. قدرداني، تشويق، تجليل و حمايت دبيرخانه از پژوهش هاي مفيد و روزآمد نيز گام ديگري در ترغيب محققان علوم ديني به سوي پركردن خلأهاي فكري و پاسخگويي به پرسش هاي نوين بوده است.
دبيرخانه دین پژوهان چه طرح ها و برنامه هایی را در دستور کار دارد؟
تداوم برگزاري كنگره دين پژوهان با عنوان موضوعات تخصصى ضرورى و مورد چالش در عرصه علمى ومعرفتى، برگزاري مراسم سالانه تجليل از پژوهشگران برتر حوزه دين و انتخاب پژوهش ديني برگزيده سال، برگزاري نشست هاي علمي تخصصي در قم و ديگر استان ها ودر مراكز اسلامى ودانشگاه هاى خارج كشور، انتشار مجموعه مقالات و سخنرانيهاي نشست ها و كنگره هاي دبيرخانه، حمايت از پژوهش هاي ديني كاربردي و انجام پژوهشهاى ميدانى زمينه سازي جهت حضور فعال محققان ديني در عرصههاي مورد نياز كشور، راه اندازي بانك اطلاعات جامع پژوهشگران فعال حوزه دين پژوهي كشور، تعامل و همكارى علمى با مراكز پژوهشى حوزههاى علميه ودانشگاه هاى ايران وجهان، آموزش پژوهشگران دينى با رويكرد به روشها و ابزار و شبهات جديد و ادامه انتشار خبرنامه دين پژوهان از مهمترین برنامههای دبیرخانه میباشد.
ارتباط دبیرخانه دین پژوهان با مراکز پژوهشی و پژوهشگران حوزه دین چگونه است؟
دبیرخانه يك نهاد برنامهريز و اطلاع رسان در حد امكانات و اختيارات محدود است و در توليد پژوهشهاي علمي و ديني نظارت و مسئوليتي ندارد، مگر اين كه به اطلاعرساني و زمينه سازي براي رشد و ارتقاء پژوهش ديني كمك كند، اما مجموعه مقالاتي كه به مناسبت كنگره سفارش داده مي شود و يا پژوهش هايي كه به عنوان شركت در مراسم « تجليل از پژوهشگران حوزه دين» به اين دبيرخانه ارسال ميگردد، رقم بسيار قابل توجهي است. البته ما با اغلب مراكز دين پژوهي داخل و جمع كثيري از محققان ديني ارتباط نزديك داريم و تلاش مي كنيم كه با آگاهي هايي كه از استعدادهاي گوناگون به دست ميآوريم، پژوهشگران و مراكز پژوهشي را با هم پيوند دهيم. حضور گسترده و محققان و انديشوران ديني، در برنامه ها و همايش هاي پياپي اين دبيرخانه، خود مؤيد اين مدعاست.
