ششمين نشست از سلسله نشستهاي علمي عاشورايي دبيرخانه دينپژوهان کشور، با عنوان «نقش بانوان در نهضت حسيني» با سخنراني حجتالاسلام و المسلمين مهدي مهريزي و حضور جمعي از علما و انديشمندان حوزه و دانشگاه در دبيرخانه دينپژوهان کشور برگزار شد.
آنچه در پي ميآيد محورها و اهم مطالبي است که سخنران اين نشست علمي بدان پرداخته است:
«مسأله شدن» جايگاه و موضوع زن در دنياي معاصر
مسأله زن و موضوع مرتبط با آن يکي از مسألههاي جدي و اساسي و يکي از شاخصهاي سنجش و ارزيابي پيشرفت و تمدن کشورها در دنياي معاصر به شمار ميرود، و بررسي عناوين مطالعات ديني در کتب، مقالات، تأليفات و پاياننامههاي پنج شش دهه اخير نشان ميدهد جهاني شدن مسأله زن، براي مسلمانان نيز مسأله جدي شده، پنجره جديدي براي آنان باز کرده و موجب شده است مسلمانان اعم از شيعه و سني اين موضوع را با نگاهي که قرآن، نهجالبلاغه، فقه، تفسير و … به زن دارد مورد بحث و بررسي قرار دهند و پرسشها و چالشهايي اين حوزه را پاسخ بگويند.
روشها و منابع بررسي مسأله زن در مطالعات ديني
استاد مهريزي در ادمه بررسي مسأله زن در مطالعات ديني را از طريق پنج منبع دستيافتني عنوان کرد و افزود:
نخستين منبع قرآن کريم است که در 350 آيه به صورت مستقيم و غيرمستقيم به مسأله زن پرداخته است که تحليل اين آيات رويکرد قرآن را نسبت به زن نشان ميهد.
منبع دوم سنت قولي پيامبر(ص) و ائمه معصومين (ع) و بررسي و تجزيه و تحليل کلمات و سخناني است که از آنان در مورد زن نقل شده است.
وي از سنت عملي يا سيره به عنوان سومين منبع ياد کرد و افزود: زندگي عملي و سيره عملي معصومين و نوع تعامل آنان با زنان يک منبع بسيار مهم و يک تراز براي سنجش برخي از سنت هاي قولي است که به ما رسيده است چون ممکن است ما در تعامل و در سيره عملي چيزي غير از برخي از احاديث و اقوال ببينيم، و اين منبع، منبع مهمي به شمار ميرود.
سخنران اين نشست علمي از تحليل شخصيت زنان برجسته و مورد تکريم در شيعه از جمله حضرت خديجه، حضرت فاطمه حضرت زينب و حضرت معصومه و مادر امام زمان (سلامالله عليهما) به عنوان چهارمين منبع براي پاسخ گويي به مسئله زنان ياد کرد و ادامه داد: آيا مکتبي که چنين زناني دارد ميتواند برخي از نقل قولها و استنباط هاي فقهي که راجع به زنان در گوشه و کنار شنيده ميشود را گفته باشد؟
حجتالاسلام مهريزي از «نمادها» به عنوان پنجمين منبع ياد کرد و افزود: هر دين و آييني نمادهايي دارد از جمله اسلام. و يکي از مهمترين نمادهاي دين ما حج است که بررسي و مطالعه مسائل اين نماد از زاويه جنسيتي ميتواند نگاه دين به زنان را براي ما روشن کند.
وي سپس به مواردي از جمله عدم تقدم و تأخر بين زن و مرد در نماز در مسجدالحرام، در کنار هم نماز خواندن زن و مرد در اين مسجد، طواف بين مقام ابراهيم و حجر اسماعيل که به عنوان نماد زن و مرد به شمار ميروند، عدم پوشش صورت زنان در احرام، اشاره کرد و افزود: همانگونه که حج را مظهر مبارزه با تبعيض نژادي، و مبارزه با فقير و غني ميدانيم مي توانيم مسئله جنسيت را نيز در آن تحليل کنيم و از اين جهت نيز قابل مطالعه است.
بررسي تاريخچه حضور زن در عاشورا
استاد مهريزي در ادامه به بررسي تاريخچه زن در عاشورا به عنوان يک حادثه تاريخي که هم به عنوان سيره و هم به عنوان نماد قابل مطالعه است، پرداخت و گفت: مطرح شدن بحث زنان در حادثه عاشورا به عنوان يک مسئله خاص (نه به عنوان گزارش تاريخي) يک بحث کاملا جديد است که از پنجاه سال قبل به آن ورود شده و شهيد مطهري نخستين کسي است که اين مسئله را مطرح کرده و پس از وي، امام موسي صدر، آيت الله سي رضا صدر، دکتر شريعتي نيز به اين موضع پرداختند و از دهه هفتاد به بعد در مقالات و کتابها به صورت سرفصلي مستقل به مسئله زن در عاشورا پرداخته شد.
حضور زنان و فعاليتهاي آنان در حادثه عاشورا
سخنران اين نشست علمي در ادامه به حضور زنان و فعاليت هاي آنان در حادثه عاشورا پرداخت و ادامه داد: در حادثه عاشورا از حدود چهل زن نام برده شده که با توجه به اين که برخي از اين از نامها متداخل است و حضور برخي اثبات نشده است بعد از جرح و تعديل اين تعداد شامل بيست و يک نفر مي شود که راجع به آنان مطلب مستند تاريخي وجود دارد. بخشي از اين بيست و يک زن، هاشمي و از وابستگان حضرت ابي عبدالله هستند و بخشي زنان غيرهاشمياند. زنان هاشمي نيز به دو دسته اقربا و غيراقربا تقسيم شدهاند که در ميان اين زنان از حضرت زينب (س) و فاطمه بنتالحسين بيشتر از ديگران نام برده شده است.
استاد مهريزي فعاليتهاي صورت گرفته توسط بانوان در عاشورا را از هفت محور قابل بررسي عنوان کرد:
1. تشويق به همراهي و حضور در نهضت کربلا:
از جمله اين زنان همسر زهير بود که زهير را تشويق و وادار به همراهي با امام حسين کرد.
2. گزارشگري حادثه عاشور:
بسياري از وقايع عاشورا را زنان گزارش کردهاند که از مهم ترين اين گزارشها دو گزارش بسيار زيبا از فاطمه بنت الحسين (س) است که يکي از اين گزارشها مربوط به روايت غارت خيمهها، گرفتن طلاهاي اين دختر کم سن و سال و در آوردن خلخال از پاي ايشان توسط غارتگران خيمه هاست. و گزارش دوم نيز مشاجره حضرت زينب با يزيد است که در مجلس يزيد شخصي از يزيد مي خواهد فاطمه بنتالحسين را که همراه کراوان اسرا دراين مجلس حضور داشت به او ببخشد.
3. فعاليتهاي نظامي و رزمي
نقل شده است که برخي از زنان نيزه برداشتند و قصد داشتند به سمت دشمن حمله کنند، که امام جلوي آنها را گرفتند ام وهب نيز که سر فرزند شهيدش را به طرف دشمن پرتاب کرد نيز از جمله زنان است.
4. چهارم اعتراض به بانيان و دست اندرکاران و سازندگان حادثه عاشورا:
در بسياري از منابع دست اول مربوط به قرنهاي سوم و چهارم نقل شده است که بسياري از زنان به شوهران، فرزندان و مرتبطين خود در مورد نحوه کار آنان در عاشورا اعتراض کردهاند. از جمله: همسر کعب بن جابر، همسر هولي، هسمر مالک بن نصير، مرجانه مادر عبيدالله.
5. نوحهسرايي، همدردي و عزاداري:
نوحهسرايي بستگان شهدا از جمله امالبنين مادر ابوالفضل و رباب همسر ابي عبدالله و نيز از همسران يزيد عاتکه، امکلثوم و هند نام برده شده است که اظهار همدردي و عزاداري و مصيبت کردهاند براي ابي عبدالله (ع).
6. وصي قرار دادن يک زن توسط امام حسين(ع)
وصي قرار دادن فاطمه بنت الحسين توسط ابي عبدالله (ع) و دادن بخشي از يادگارها و ميراثهاي خود به ايشان و بنا بر نقلي دادن کتاب و نوشتهاي به ايشان که برخي معتقدند اين کتاب همان “کتاب علي” مکتوب مفصل اميرالمؤمين (ع) است که ائمه 350 حديث از اين کتاب نقل کردهاند از ديگر مواردي بوده است که براي بانوان حاضر در کربلا اتفاق افتاده است.
7. ايراد خطابه
هفتمين مورد ايراد خطابه است که به خصوص از حضرت زينب (س) و فاطمه بنت الحسين خطابههاي زيادي نقل شده است.
از اين گزارشهاي تاريخي چه استفادهاي مي توان کرد؟
استاد مهريزي در بخش پاياني اين نشست علمي، به تحليل اين گزارشهاي تاريخي و استنباط ها و استفادههايي که از اين گزارشها ميتوان داشت پرداخت و افزود: براي رسيدن به يک تحليل قابل قبول درباره يک رويداد تاريخي بايد سه شرط را رعايت کنيم: اول استفاه از منابع و مواد تاريخي و مصادر معتبر، دوم، سازگاري تحليل با اهداف و اصول کلي دين، و سوم فراگيري تحليل. بنابراين با رعايت اين اصول در مواجه با مطالب تاريخي که در باب حضور زنان در حادثه عاشورا وجود داريم سه نکته به ذهن ميرسد:
اول: عليرغم اين که بسياري از زناني که در حادثه عاشورا نقش داشتهاند مربوط به جبهه ظلم بودهاند، در اين حادثه زني که کار بدي انجام داده باشد ديده نميشود و زنان جبهه ظلمت نيز با اين حادثه همراهي کردهاند، و از آنجا که در موارد ديگر تاريخي نيز در مورد زنان چنين برداشتهايي وجود دارد از جمله اين که برخي از عالمان و محدثان معتقدند در علم رجال نام زني که متهم به کذب يا فسق يا جعل حديث باشد ديده نشده است، و يا در مسئله ارتداد نيز نام زني که مرتد شده باشد ديده نشده است، وجود اين موارد در مورد زنان ميتواند براي ما نکاتي در بر داشته باشد و اگر اين موارد را کنار هم بگذاريم شايد بتوان به موارد قابل استنباط و مطالعهاي در بحث سير و سلوک معنوي و کمال زنان دست پيدا کرد. همان گونه که درباره سن ازدواج اميرالمؤمنين و حضرت فاطمه که هنگام ازدواج 21 و 9 بوده است و روايتهاي متعددي داريم که اگر علي نبود براي فاطمه کفوي نبود و اگر فاطمه هم نبود کفوي براي علي پيدا نميشد، شايد بتوان گفت زن ميتواند در 9 سال آن مراتبي را که مرد در 21 سال طي کرده است طي کند. و به طور کلي اين موارد که مواد تاريخي آن موجود است به نظر ميرسد قابل مطالعه است.
دومين مطلب اين است که در حادثه کربلا حضرت ابي عبدالله (ع)، از مدينه به مکه و بعد کوفه و کربلا در حال سفر بودند و با توجه به پيشبيني علم امام مبني بر حوادثي که پيش خواهد آمد، ايشان عدهاي از زنان را با خود به سفر بردند و حضور اين زنان و سخنرانيهاي آنان در مجالس مردان، به عنوان يک حضور اجتماعي و سياسي براي زنان قابل بررسي است.
سوم آموزههاي بلندي که در خطبههاي حضرت زينب وجود دارد از جمله آنجايي که در برابر يزيد از عدالت سخن ميگويد و از عدالت تعبيري ميکند که باب جديدي درباره عدالت است و خطاب به يزيد ميگويد: اي آزاده شده، آيا عادلانه است که زنان تو مستور و پوشيده باشند، بتوانند حريم نگه دارند و ما از آن برخوردار نباشيم. و اين همان تعريف جديد از عدالت است چرا که عدالت را تا قبل از دوران معاصر درست تقسيم کردن داده ها تعريف ميکردند اما امروزه و در تعريف جديد عدالت از آن به ايجاد فرصتهاي برابر ياد مي شود و اين همان فرصت برابري است که حضرت زينب در آن زمان به يزيد يادآوري کرده و خواستار اين فرصت برابر شده است.
در پايان اين نشست علمي، اساتيد و حاضران در اين نشست سوالات و نظرات خود را پيرامون مباحث مطرح شده ارائه کردند که استاد مهريزي پاسخ دادند.
اين نشست علمي با مرثيهسرايي و ذکر مصیبت توسط ذاکران اهل بیت به پایان رسید.
گفتنی است در ابتدای این نشست علمی آیت پیمان مدیرعامل دبیرخانه دین پژوهان کشور ضمن خیرمقدم به حاضران، ضمن ارائه گزارشی از نشستهای علمی عاشورایی برگزار شده در این مؤسسه، برنامه و عناوین نشستهای دهه پایانی ماه صفر این مؤسسه را اعلام کرد.
