دهمين نشست از سلسله نشستهاي علمي دبيرخانه دينپژوهان کشور با عنوان «نقد و بررسی روایات نبوی قبل از بعثت» با سخنراني حجتالاسلام و المسلمین رمضان محمدی شامگاه سهشنبه 6 خردادماه با حضور جمعي از علما و انديشمندان حوزه و دانشگاه در دبيرخانه دينپژوهان کشور برگزار شد.
حجتالاسلام و المسلمین محمدی در ابتداي اين نشست علمي به تفاوت ميان نگاه اهل سنت و شیعه به روایات قبل از بعثت پرداخت و با اشاره به این که نگاه شیعه با اهل سنت در مورد روايات قبل از بعثت به لحاظ مبنایی تفاوت دارد گفت: نگاه اهل سنت به انبیای عظام این است که آنان قبل از بعثت شان «لا یعملون» بودند و چیزی نمی دانستند و لذا معصوم نبودند، اما از نظر شیعیان، انبیاء قبل از بعثت شان افرادی بودهاند که میتوانستند از عالم محسوس به عالم معقول و از عالم معقول به عالم بالاتر و به عالم وحی راه پیدا کنند.
مدیر گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در ادامه اين نشست به شرح زندگی پیامبر اکرم (ص) و تقسیم زندگی پیامبر اکرم (ص) به سه دوره قبل از بعثت، بعثت تا هجرت، و هجرت تا رحلت پرداخت و افزود: بیشتر روایات ضعیفی که زمینه زندگي پيامبر اکرم وجود دارد مربوط به دوره قبل از بعثت است که بخش قابل توجهی از عمر مبارک پیغمبر اکرم یعنی چهل سال را تشکیل میدهد و ما با باورهای دینی که نسبت به قبل از بعثت داریم نمیتوانیم این دوره را نادیده بگیریم و بگوییم نسبت به این چهل سال از عمر پیامبر اطلاع نداریم، بلکه معتقدیم پیامبر اسلام قبل از بعثت هم معصوم بوده است.
حجتالاسلام و المسلمین محمدی سپس به طرح سوالات موجود در اين زمينه از جمله: دوره قبل از بعثت پیامبر اکرم را چه روایاتی تشکیل می دهد؟ این روایات از کجا آمده اند؟ و آیا با روایات که در منابع کهن تاریخی ما وجود دارد می توان یک شرح حال واقعی از قبل از بعثت پیامبر اکرم (ص) ارائه کرد یا نه؟ پرداخت و در پاسخ به این سوالات گفت: در تحقيقي که انجام شده است قدیمی ترین و کهن ترین منابع تاریخی را به عنوان مبنا قرار دادیم، روایت ذکر شده در آن منابع را پیدا کردیم، بعد شیوه تدوین روایات را بررسی کردیم، و سپس مشخص کردیم که آیا مورخان این روایات چیزی از خودشان بر روایت اضافه کرده اند یا نه. برای نمونه سیره ابن اسحاق که از کهن ترین منبع تاریخی در اين زمينه است، تنها هجده روایت درباره قبل از بعثت پیامبر وجود دارد، اما این هجده روایت در دوره های بعدی تطور پیدا کرده و توسط مورخان بعدی به میزان زيادي دخل و تصرف شده و به دویست و پنجاه روایت رسیده است! همچنين ابن اسحاق درباره معجزات پیغمبر اکرم پنج و شش مورد بیشتر ذکر نمی کند، اما همین مسئله معجزات در قرن ششم و هفتم به دویست و پنجاه مورد و در قرن یازدهم به ثلاث آلاف معجزه تبدیل میشود.
وی در ادامه افزود: تطوری که این مباحث پیدا کرده است همهاش نشانه دروغ بودن نیست، بلکه ممکن است بخشی از این تطورات ناشی از این باشد که گذشتگان ما به بعضی از منابع روایات دسترسی نداشتند و مورخان جدید بعدها با جستجو و تتبع زیادی که انجام دادهاند برخی از این روایات را استنتاج کرده و به دست آورده باشند.
مدیر گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در بخش دوم سخنان خود با بيان اين که مجموعه روایاتی که در منابع کهن درباره قبل از بعثت پیغمبر اکرم استخراج شده است به چهار دسته تقسيم ميشوند گفت: بخش اول این روایات «هواجس» است، يعني مطالبی است که انسان برایش هیچ سندی پیدا نکرده و می گوید به قلبم خطور کرد که این طور بگویم! در اين زمينه «ماوردی» در کتاب «دلائل النبوه» بابی دارد به نام باب «فی حدثت النفوس من الهام العقول بنبوته»، که این باب مختص به هواجس مربوط به پیغمبر اکرم است و این هواجز زیاد است و سندی برای اینها نمی توانیم پیدا کنیم.
بخش دوم روایات «ارحاثات» است، یعنی آماده شدن برای مقدمه چینی، زمینه چینی و تصور و تحلیل کردن یک مطلب. که اين بخش از روايات يعني ارحاثات در منابع و روایات کهن از قرن ششم به بعد ديده شده و در همین زمینه خواجه نصیر در کتاب «تجرید» مطلبی راجع به معجزات پيامبر دارد و می گوید «معجزاته قبل النبوه تعطی الاحارث» یعنی مسائل خارقالعادهاي که راجع به زندگی قبل از بعثت پیغمبر اکرم وجود دارد، را تعبیر به ارحاث می کند. اما یک نکته ای که اینجا وجود دارد این است که چون تعریف و تعبیر دقیقی از معجزه وجود ندارد، مورخین وقتی می خواهند یک امر خارق العاده را برای پیغمبر اکرم به خصوص قبل از بعثت وي نقل کنند، عنوان معجزه رویش می گذارند، و در واقع چون مورخین بین معجزه و خوارق عادات فرقی نگذاشتهاند برای خیلی از موارد از تعبیر معجزه استفاده شده است.
حجتالاسلام محمدي از «هواطف» به عنوان سومین دسته از روایات قبل از بعثت نام برد و در تشریح این دسته از روایات افزود: حواطف به معنای ندای غیبی است، و منشا این گونه روایات در تاریخ اسلام و قبل از اسلام همواره یک معضل بوده است چرا که گاهی اوقات با این علم چیزهایی گزارش شده است که کاملا دقیق بوده است اما این که منشأ این علم چيست مورد بحث است. مثلا گفته شده یک کاهنی پیدا شده که این ندا را شنیده است، مرحوم مجلسی هم در بحار الانوار در اشعاري از هواطف غیبی به عنوان معجزات پیغمبر اکرم (ص) نقل کرده است که این هم باز مورد اشکال است، چرا که تعریفی از معجزه ارائه نکرده است و چون تعریفي وجود ندارد موارد ياد شده را تحت عنوان معجزه آورده است. ماوردی نيز در «اعلام النبوه» پنج خبر راجع به هواطف دارد و از آنها به عنوان معجزات قبل از بعثت اکرم (ص) ياد کرده است.
مدیر گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه چهارمین بخش از روایات قبل از بعثت پیامبر اکرم را «روایات تاریخی» نام برد و افزود: این بخش از رویات حیات اجتماعی پیغمبر اکرم را قبل از بعثت گزارش می کند و تکلیف شان مشخص است چرا که برای سه بخش روایات قبلی اصلا نمی شود سند قید کرد، اما درباره روایات تاریخی قبل از بعثت پیغمبر اکرم، برای اولین بار در سيره ابن اسحاق سند نقل شده است، و بسیاری از این روایات را بعدها قصهگویان برای مردم نقل کردهاند و دهن به دهن نقل شده و بعدها به عنوان گزارش های تاریخی زندگی پیامبر اکرم ثبت شده است. و اگر چه در برخي موارد رد پای «کعب الاحبار» هم در این روایات ديده شده است اما ابن اسحاق خمیر مایه این روایات را نقل کرده و در ديگر منابع و تراجم نيز نقل شده و اگر چه راوی هایش فرق می کند ولی روایات همان روایات است.
وي در ادامه به بیان نمونههايي از هجده روایت نقل شده از ابن هشام در اين زمینه پرداخت و از حکایت خواب ربیعه بن نص پادشاه یمن، مشهورترين معجزات زمان ولادت پیامبر اکرم(ص) از جمله خشک شدن دریاچه ساوه، خاموش شدن آتشکدههای فارس، ساطع شدن نور هنگام تولد پیغمبر اکرم از مادرش، شکستن پل روی دجله، شورش یمن و کمک کردن ایرانی ها به آنان و پیروزی آنان در جنگ، ملاقات عبد المطلب با سیف بن زییزن و بشارت ظهور یک پیامبر در حجاز و … اشاره کرد و درباره درست یا غلط بودن این روایات گفت: درباره این که این روایات درست یا غلط است، اینها به لحاظ تاریخی قابل اثبات نیستند، البته ما منکر بشارات نیستیم، همان گونه که در قرآن کریم هم آمده است که انبیاء قبل از پيامبر، به ظهور وي بشارت داده اند، اما ما نباید بشارتسازی کنیم. همانگونه که اعراب این بشارتها را با یک نگاه نقل کردهاند و مورخان ایرانی اینها را به گونه دیگری نقل کردهاند که با نگاه اعراب در نقل متفاوت است و بعضی از اين روايات با حوادث تاریخی منافات دارد و معلوم است که باید ساختگی باشد.
حجتالاسلام محمدي از رواياتي که در دوره اموی ها ساخته شده است، روایات مشهوری که تمامي صد و بيست و چهار هزار پيامبر را چوپان نقل کردهاند و حدیث بلده که توسط اهل سنت نقل شده، و کيفيت قصه شق صدر و شکافتن سینه پيامبر اکرم(ص) به عنوان نمونههايي از اين دست روايات ساختگي ياد کرد و افزود: برخي از روایت نقل شده در سيره ابن هشام را نمی توانیم باور بکنیم و این امر ناشی از تفاوت نگاه شیعه و اهل سنت به قبل از بعثت پیامبر اکرم است چرا که اهل سنت معتقدند پیامبر اکرم قبل از بعثت «لا یعلمون» بوده و گناه می کرده و مشرک بوده است ولي از نگاه شيعه بر اساس روایاتي که سند درست دارند، پیامبر اکرم قبل از بعثت هم دارای یک جهانبینی و ایدولوژی خاص در روابط اجتماعی، اقتصادی و اخلاقی سالم با جامعه خود بوده و دچار خطا و لغزش نشده و امین جامعه خود بوده است. البته بايد اين نکته را نيز در نظر داشت که همه روایات نشأت گرفته از نگرش اهل سنت به قبل از بعثت پیغمبر اکرم داراي مشکل نيست و برخي از اين روايات هم صادقانه و با نگاه به منابعي از جمله قرآن نقل شده است مثلا همانگونه که در قرآن و کتاب عهدین براي ساير انبیای الهي، و حضرت مریم و حضرت عیسی (ع) معجزه نقل شده است، اهل سنت مطابق با روایات عهدین برای پیغمبر اکرم هم قائل به معجزه شدهاند، اما بسياري از روايات نقل شده توسط آنان محل اختلاف است.
در بخش پاياني اين نشست علمي اساتيد، پژوهشگران و حاضران در نشست سوالات و نظرات خود را پيرامون مباحث مطرح شده عنوان کردند و حجتالاسلام محمدي به سؤالات و شبهات مطرح شده پاسخ دادند.
گفتني است در پايان اين نشست آيت پيمان مديرعامل دبيرخانه دينپژوهان کشور نيز ضمن تشکر از استاد محمدی سخنران اين نشست علمي، مطالبي پيرامون رویکرد دبيرخانه دينپژوهان کشور در نشست هاي علمي برگزار شده و نشستهاي آتي و همچنين سیاستگذاری اين دبيرخانه براي برگزاري پنجمين کنگره سراسری دین پژوهان و پيشنشست های اين کنگره بيان کرد و خواستار مشارکت و ارائه پیشنهاد پژوهشگران و حاضران در اين نشست به دبيرخانه دينپژوهان براي نشستهاي آتي شد.
