يازدهمين نشست از سلسله نشستهاي علمي دبيرخانه دينپژوهان کشور با عنوان «عدالت نبوي از نظر تا عمل» با سخنراني دکتر عليخاني چهارشنبه 7 خردادماه با حضور جمعي از علما، انديشمندان و پژوهشگران حوزه و دانشگاه در دبيرخانه دينپژوهان کشور برگزار شد.
دکتر عليخاني در ابتداي اين نشست علمي به فرايند نظري عدالت از ديدگاه پيامبر اسلام(ص) و اهميت و جايگاه عدالت در آخرت از ديدگاه ايشان پرداخت و با بيان اين که در اسلام «جایگاه عدالت در آخرت» نظام معنایی عمیقي دارد و رسول گرامی اسلام تبعات عمل نکردن به عدالت را در قالب شدیدترین جملات و تعابیر مطلوب(بهشت) و نامطلوب (جهنم) مطرح کرده است، رواياتي از پيامبر اسلام در زمينه حاکمان عادل و ناعادل ذکر کرد و افزود: عدالت در دیدگاه رسول گرامی اسلام یک مبنا و سه مرتبه دارد که مبناي آن برابری و مراتب آن نظام هستی، جامعه و انسان است.
وي در ادامه از مراتب عدالت، مبنای عدالت، نقطه آغاز عدالت و شاخص عدالت به عنوان چهار بخش نظام عدالت از دیدگاه پيامبر اسلام (ص) نام برد و در تشريح «مراتب عدالت» گفت: چهار حدیث در قالب چهار گزاره از دیدگاه های رسول گرامی اسلامی قابل طرح است که عدالت را از کلان ترین نقطه مطرح می کنند تا به خردترین و جزئی ترین نقطه می رسانند. مرتبه اول: «بالعدل قامت السموات و الارض»؛ آسمان و زمین و نظام خلقت الهی به عدل برپاست، و اين عدل يک عدل تکوینی و از اختیار موجودات به جز انسان خارج است. دومین مرتبه عدالت: «العدل میزان الله فی الارض فمن اخذه قاده الی الجنه و من ترکه ساقه الی النار»؛ عدل میزان و معیاری است که خداوند آن را برای جوامع بشری قرار داده است. مرتبه سوم: «تحقق عدالت» است که رسول گرامی اسلام آن را به چهار شرط منوط فرموده است: 1. درک و فهم عمیق 2. دانش بالا، 3. عمل به احکام شریعت 4. سعه صدر و تحمل. بنابراین چهار شعبه عدل بايد باشد تا عدالت حاصل شود و اگر اين چهار شعبه عدل محقق شود دو نتيجه دارد: اول اين که شخص افراط و تفریط نمی ورزد و دوم که نتیجه نهایی معطوف به عدالت است این است که در زندگی آسایش خواهد داشت و به تعبیر امروز نتیجه آن در مجموع در سطح کلان اجتماعی رفاه و آسایش خواهد بود. و چهارمین و آخرین و جزئی ترین مرتبه عدل عبارت است از اینکه عدل ورزی انسان را نجات می دهد؛ «و اما المنجیات فالعدل فی الرضا و الغضب». در هر حال اگر فرد عدالت بورزد، عدالت او را نجات می دهد، که اینجا نجات مطلق آمده، نجات از ظلم، نجات از ناامنی، نجات از فقر و خشونت، و نجات در آخرت، نجات از آتش و نجات از جهنم.
عضو هيئت علمي دانشگاه تهران در ادامه به تشريح مبناي عدالت به عنوان دومين بخش نظام عدالت از ديدگاه پيامبر اسلام پرداخت و افزود: به لحاظ نظری و تئوریک مبنای عدالت حرکت به سمت تحقق عدالت در جامعه و برابري همه مردم با يکديگر در نقطه آغازین و گام اول و در گام های بعدی تفاوت های مبتنی بر برابری است. يعني همه افراد در جامعه فرصت برابر دارند و کسی تلاش و قابلیت های بیشتر داشته باشد، دستاورد بیشتری دارد.
سخنران اين نشست علمي با تأکيد بر اين که در اسلام برتری افراد فقط به تقواي آنهاست ادامه داد: این برتری را هیچ کسی نمی تواند تشخیص دهد و در دنیا قابل تشخیص نیست و اجر تقوا در آخرت است بنابراين در نقطه آغازین عدالت، تقوای افراد ربطی به دنیا ندارد و همه افراد در دنيا به لحاظ حقوق اجتماعی برابرند چون نظام اجتماعی قواعد خاص خودش را دارد.
دکتر عليخاني در تشريح سومين محور بحث؛ «نقطه آغاز عدالت» و اینکه عدالت را چه کسی باید آغاز کند و از چه مکان و از چه نقطه ای باید آغاز شود گفت: سیره پیامبر اکرم نشان می دهد که نقطه آغاز عدالت، در سطوح بالا حاکمان، مدیران و مسئولان جامعه و در سطوح پايين پدر خانواده هستند یعنی شروع عدالت از کانونی ترین نقطه قدرت است.
وي در ادامه از شاخص عدالت به عنوان چهارمین بخش نظام عدالت از دیدگاه پيامبر اسلام ياد کرد و افزود: شاخص به معنی ابراز اندازهگیری است و از آنجا که در جوامع امروزي تحقق عدالت نیاز به برنامه و یک نقشه راه دارد بايد شاخصي وجود داشته باشد تا روند سیاستگذاری و تصمیمگیری و اجراي عدالت بر اساس آن شاخص صورت پذيرد و براساس روايتي از رسول گرامی اسلام، آن شاخص این است که تصمیمگیرنده راضی شود جای خود را فردي که برای آنها تصمیم گرفته ميشود عوض کند. همانگونه که ائمه نيز فرمودهاند آنچه برای خود می پسندی برای دیگران نیز بپسند، و آنچه برای خود نميپسندي برای دیگران هم نپسند.
سخنران اين نشست علمي در بخش دوم سخنان خود به فرایند عملی عدالت توسط پيامبر اسلام اشاره کرد و از عدالت در پیمان نامه مدینه، عدالت در تعامل با یهودیان، عدالت در مواجه با بت پرستان و عدالت در بین مسلمانان به عنوان چهار حوزه که پيامبر اسلام در آن به صورت عملي عدالت را رعايت کرده است ياد کرد و در تشريح عدالت در پیمان نامه مدینه توسط پيامبر اسلام گفت: وقتی رسول گرامی اسلام وارد مدینه شدند، پیمان نامه ای منعقد کردند که در این پیمان نامه تمامي کسانی که آن را امضاء کردند، اعم از یهودیان، مشرکان ساکن در مدینه، و مهاجرین و انصار، همه به عنوان امت واحده تلقی شدند و اين پیمان نامه حقوق اجتماعي همه افراد را در نظر گرفته بود و امروزه به عنوان اولین قانون اساسی در جهان لقب گرفته است و تمام بندهای آن معطوف به نفی خشونت و ایجاد امنیت بوده و به گونهاي است که اگر تصمیم گیرنده خودش را جای موضوع تصمیمگیری بگذارد، آن را می پذیرد.
تعامل پيامبر با یهودیان، ديگر محور بحث اين نشست علمي بود که دکتر عليخاني در اينباره نمونههايي از تعامل و مواجهه پيامبر اسلام با یهودیان را ذکر کرد.
وي از واقعه بنیقین و قاع، واقعه بنینضیر و واقعه بنی قریظه به عنوان نمونههايي از تعامل و مواجهه پيامبر اسلام با یهودیان ذکر کرد و افزود: با اين که بر اساس عهدنامههاي فيمابين قرارداد به صراحت ذکر شده بود که هر کسی قرارداد را نقض و پیمانشکنی کند، دست طرف مقابل در ریختن خون وي و اسیر کردن زن و فرزند و مصادره اموالش باز خواهد بود ولي پیامبر گرامی اسلام هیچکدام از این اقدامات را انجام نداد و کودکان را از خانوادههايشان جدا نکرد و اموال و زن فرزندان آنان را که در ظاهر به اسارت گرفته بودند به بستگان و ديگر قبيلههاي يهود بخشيد، و براساس اصول انصاف که فراتر و عميقتر از عدالت است با آنان رفتار کرد
و اين رفتارها موجب شد بعضي از يهوديان مسلمان شوند.
دکتر عليخاني در بخش پاياني سخنان خود در پاسخ به ادعاي گروهي از مستشرقان غربی و اروپایی که معتقدند اسلام با با خون و خشونت آمده و با شمشیر رشد کرده است نيز گفت: این ادعا از نظر مفسران و دانشمندان ما پذيرفتني نيست چرا که اساسا ایمان یک امر قلبی است، و اسلام دین فهم و معرفت است و تمام جنگ های پیامبر اسلام بدون استثناء جنگ براي دفاع بوده و ما حتي یک مورد نداریم که پیامبر اسلام برای گسترش اسلام يا فی البداهه حمله کرده باشد و اصولا گسترش اسلام یا هر دین ديگر با شمشیر امکان پذیر نيست اما متأسفانه دو گروه دوستان نادان و دشمنان دانا در نشاندادن چهره خشن و خشونتآمیز از اسلام نقش داشتند و اين دو گروه در نقل وقايع تاریخی سعی می کردند جنگها و کشت و کشتارها را با آب و تاب و با افتخار مطرح کنند و جلوه دهند، در حالی که در معارف اهلبیت اینگونه نیست و آنان در ابتدا سعی می کردند جنگي صورت نگيرد و اگر هم مجبور به جنگ ميشدند تلاش ميکردند با کمترين صدمه انجام شود، همانگونه که امام علی(ع) در دوران حکومت خود در هر سه جنگي که داشتند با فرستادن قاصدی به سمت دشمن و از دشمن ميخواست به حکميت قرآن بين دو طرف عمل کند و از جنگ دوري کند اما دشمن او نميپذيرفت و وي به ناچار وارد جنگ ميشد.
دکتر عليخاني در پايان اين نشست علمي به سؤالات، شبهات و نظرات اساتيد و پژوهشگران حاضر پاسخ دادند، مديرعامل دبيرخانه دينپژوهان کشور نيز ضمن تشکر از سخنران اين نشست علمي و پژوهشگران حاضر در نشست، برنامههاي آتي دبيرخانه دينپژوهان کشور پيرامون پنجمين کنگره سراسری دین پژوهان و نشست هاي علمي بيان کرد و خواستار همکاري و مشارکت بيشتر پژوهشگران با اين دبيرخانه شد.
