روز خوب زبان ضاد!
نام دیگر زبان عربی زبان ضاد است که در ادامه این نوشته شرح آن خواهد رفت. زبان عربی یکی از شش زبان رسمی جهان است و این جایگاه را از 18 دسامبر 1973 کسب کرده است. هم اکنون اسناد و مدارک سازمان ملل به این زبان هم ترجمه میشود. 18 دسامبر هر سال روز جهانی زبان عربی نام گرفته است.
ارنست رنان خاورشناس، زنانشناس و فیلسوف فرانسوی که آرای جنجالی وی درباره اسلام و بلاد اسلامی و مناظرات روزنامهای او با سید جمال معروف است، درباره زبان عربی میگوید: «زبان عربی یکباره و ناگهان در اوج کمال و زیبایی رخ نمود. این شگفتیترین حادثه (زبانی) تاریخ بشریت است. نه کودکی دارد و نه سالخوردگی.»
واقعیت این است که آشنایان به این زبان خوب میدانند که از چه توان و قدرت زایش، انعطاف و سازگاری شگفتآوری برخوردار است و این هم به دلیل قواعد و قوانین زبانی موجود در آن است. ابواب زبان عربی (ثلاثی مجرد و مزید و…) در واقع کارخانه تولید و پردازش واژگان به شمار میرود.
امروز در قطر بزرگترین و مهمترین فرهنگ لغت تاریخی زبان عربی به وسیله امیر این کشور رونمایی شد.
این فرهنگ پروژه زبانی منحصر به فردی است که نه در مغرب عربی و نه در مشرق عربی نمونه ندارد. قطر میخواهد با چنین پروژههایی خود را در قامت مدافع و پاسبان فرهنگ و تاریخ عربی معرفی کند که زبان عربی سنگ بنای آن است. به واقع با این کار خود میخواهد از مدعیان تاریخی چون مصر، سوریه و عراق که همواره خاستگاه فکر و اندیشه عربی بودهاند، سبقت بگیرد.
خروجی پروژه هم نام دوحه را یدک میکشد. عزمی بشاره مدیر “مرکز عربی مطالعات و بررسی سیاستها” متولی این پروژه، امروز در سخنانی گفت که هدف از انتخاب نام “فرهنگ لغت تاریخی زبان عربی دوحه” این است که این طرح بزرگ هدیه قطر به جهان عرب است. اعطای این هدیه در آستانه روز جهانی زبان عربی معنا و مفهوم خاصی به آن میبخشد.
این فرهنگ لغت به شیوهای علمی و مطابق استانداردها و معیارهای جهانی فرهنگ نویسی نگاشته شده است. از لحاظ فراگیری، دقت، استناد و غیره شبیه فرهنگ انگلیسی آکسفورد و فرهنگ تاریخی فرانسوی است. در آن سیر تحولات تاریخی واژگان عربی و خاستگاه فرهنگی آنها بررسی شده است.
این پروژه عظیم در 25 می 2013 کلید خورد و ظاهرا سه فاز برای آن تعریف شده است و امروز تنها از فاز نخستش رونمایی شد. در این مرحله واژگان عربی از آغاز پیدایش در کهنترین نقوش و متون تا سال 200 هجری قمری بررسی شدهاند. قرار است مرحله دوم از سال 200 تا 500 هجری را بررسی کند و مرحله سوم هم از سال 500 هجری تا به بعد. این احتمال هم وجود دارد که در نهایت بیش از سه مرحله و فاز شود.
حدود 300 زبانشناس عرب از اردن، امارات، تونس، عربستان، الجزایر، سوریه، عراق، فلسطین، قطر، کویت، لبنان، لیبی، مصر، مغرب، موریتانی و یمن بر روی این پروژه کار کردهاند كه امروز امیر قطر تارنمای آن را بر روی دنیای مجازی افتتاح کرد.
این پایگاه www.dohadictionary.org یکصد هزار مدخل دارد و خدمات متنوعی ارائه میدهد. جدا از شیوه کار منحصر به فرد در این فرهنگ لغت، واژگانی در آن وجود دارد که در دیگر فرهنگ لغتهای موجود یافت نمیشود.
در کنار آن هم کمک بزرگی به معرفت دقیق معانی برخی واژگان قرآن میکند و چه بسا پارهای گرههای تفسیری را بگشاید.
اما چرا به زبان عربی زبان ضاد هم گفته میشود؟ چون هم تنها زبانی است که حرف ضاد دارد و هم تلفظ آن برای غیر عربها بسیار دشوار است. سیبوی پدر ایرانی نحو عربی به تفصیل به آن پرداخته است.
حرف “ضاد” با گسترش اسلام در جوامع غیر عرب به دردسرسازترین حرف عربی تبدیل شد. نومسلمانان قادر به تلفظ صحیح آن نبودند و هنوز هم حتی برخی مردمان عرب در آفریقا با آن مشکل دارند. از همان زمان با “ظاء” اشتباه گرفته میشد؛ چون مخرج دهانی هر دو بسیار نزدیک است. حتی در شامات هم برخی “ضاد” را “دال” تلفظ میکنند.
از همان سدههای نخست اسلامی پای این حرف به مباحث فقهی هم باز شد و فقهای مسلمان فتاوی “ضادی” دادند و هنوز هم بحث فقهی داغی در جهان عرب است. علت این اهتمام هم وجود این حرف در سوره حمد است که امر وجوبی بر قرائت آن در نمازهای پنجگانه وجود دارد. این حرف در دو واژه “المغضوب” و”الضالین” در این سوره وجود دارد که اگر به شکل صحیح تلفظ نشوند، معنای مطلوب را افاده نمیکند.
فقها در برابر دشواری تلفظ این حرف در بلاد اسلامی غیر عربی و حتی در میان برخی مردمان عرب فتوا دادند که اگر نمازگزار در تلفظ این حرف اشتباه کند، نمازش صحیح است و استدلال به این آیه میکنند که “لا یکلف الله نفسا الا وسعها” (خداوند هیچ کسی را جز به اندازه تواناییاش تکلیف نمیکند)
هنوز هم عده اندکی از فقهای مسلمان پیشنمازی شخصی که حرف ضاد را به درستی تلفظ نکند، درست نمیدانند.
️ صابر گلعنبری
ملاحظات
۱. اما این که به آیه لایکلفالله نفساً الا وسعها اشاره و استدلال کرده است مردود است چرا که درست حرف ضاد اختصاصی عرب است ولی عربها هم انسان هستند، آنگاه چگونه در قدرت غیر عرب نیست و غیر عرب نتواند ضاد بگوید؟ فقط حرف ضاد اختصاصی زبان عربی است همین .
۲. اما اینکه زبان عربی را یک حادثه شمرده است قابل قبول نیست چرا که قابلیت تکلم به این زبان در انسان وجود دارد و آن عقل و خرد و فهم بالای انسانهای فهیم و خردمند است؛ لذا آیت الله معرفت اصرار داشتند که زبان عربی بدست پرتوان یکی از انبیا ابداع شد همانند ساخت زره بدست حضرتداوود؛ که از امور فوق بشری ولی بدست بشر معصوم پایه گذاری شد مثل ساخت سد بدست ذوالقرنین (کوروش) ایرانیان؛ و و و
