محور اصلی در این گفتارهای تفسیری سنتهای تاریخی در قرآن کریم است که شهید صدر بهژرفا و فراگیری شگفتی به آن میپردازد، اما این کتاب بیش از آنکه کتابی درباره سنتهای تاریخی باشد، درواقع بیانگر روشی نو و بیسابقه برای تفسیرِ موضوعی است که شهید صدر خود آن را روش استنطاق نامیده است؛ روشی که او با پیریزی آن سطح پژوهشهای علمی در این عرصه را به مرحلهای جدید وارد میکند.
به گزارش شبکه اجتهاد، کتاب «سنتهای تاریخی در قرآن کریم» گفتارهایی تفسیری از استاد شهید آیتالله سید محمدباقر صدر است. وی این درسها را پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و بنا بر ضرورتهای پیشآمده در عرصه سیاسیاجتماعی عراق و جهان اسلام ارائه کرد. شهید صدر دو روز در هفته (سهشنبه و چهارشنبه) درس خارج فقه خود را تعطیل کرد و بهجای آن به موضوع تفسیر قرآن کریم پرداخت. هدف از این سخنرانیهای عمومی تقویت ارتباط رهبری دینی و مردم و ایجاد زمینه آگاهیبخشی و روشنگری از سوی مرجعیت بود. اساتید و طلاب حوزههای علمیه و همچنین عموم مردم از این سخنرانیها استقبال کردند و نوارهای آن بهشکلی بیسابقه تکثیر و در میان مردم منتشر شد.
با وجود اینکه مخاطب این سخنرانیها تنها طلاب درس خارج نبودند، محتوای این دروس همچون سایر آثار استاد شهید آیتالله سید محمدباقر صدر از اتقان و نوآوری ویژهای برخوردار است. محور اصلی در این گفتارهای تفسیری سنتهای تاریخی در قرآن کریم است که شهید صدر بهژرفا و فراگیری شگفتی به آن میپردازد، اما این کتاب بیش از آنکه کتابی درباره سنتهای تاریخی باشد، درواقع بیانگر روشی نو و بیسابقه برای تفسیرِ موضوعی است که شهید صدر خود آن را روش استنطاق نامیده است؛ روشی که او با پیریزی آن سطح پژوهشهای علمی در این عرصه را به مرحلهای جدید وارد میکند.
کتاب «سنتهای تاریخی در قرآن کریم» در سه فصل تنظیم شده است:
فصل اول: درآمدی بر روش تفسیر موضوعی؛
فصل دوم: پیادهسازی روش در نظریه سنتهای تاریخی؛
فصل سوم: بررسی مصداقی نظریه در موضوع رابطه دین با تاریخ و جامعه.
شهید صدر در تعریف تفسیر موضوعی و تبیین تفاوت آن با تفسیرهای مرسوم میگوید:
مفسرِ جزئینگر معمولاً نقشی سلبی در تفسیر دارد؛ او متنِ قرآنیِ معینی، برای مثال یک آیه یا بخشی قرآنی را بدون هیچ پیشفرض و اندیشهای در نظر میگیرد و میکوشد مدلول قرآنی آن را در پرتو مفهوم الفاظ و توجه به قرینههای متصل و منفصلی که مییابد تعیین کند….
اما مفسرِ وحدتبخش و موضوعمحور، برخلاف آن رویه، فعالیت خود را از متن آغاز نمیکند؛ بلکه او ابتدا واقعیتهای زندگی را میبیند و نظرش را بر یکی از موضوعهای اعتقادی یا اجتماعی یا هستیشناسانه متمرکز میکند، مشکلاتی را که تجربیات اندیشه انسانی درباره آن موضوع طرح کرده و نیز راهحلهایی که تفکر بشری ارائه نموده و همچنین پرسشها و نارساییهایی را که تجربههای تاریخی بروز داده، بهخوبی فرامیگیرد و سپس به متن قرآن رجوع مینماید؛ نه به این منظور که در برابر متن قرآن فقط نقش شنونده و ثبتکننده را بازی کند، بلکه با این هدف که موضوعی آماده و آکنده از انبوهی از افکار و مواضع بشری را در محضر قرآن مطرح کند و با آن بهصورت سؤالوجواب به گفتوگو بپردازد.
بنابراین، هدف تفسیر وحدتبخش و موضوعمحور، تبیین دیدگاه قرآن و بهتبع آن اسلام، در یکی از موضوعهای زندگی یا هستی است. بنابراین دستاوردی که از فرایند تفسیر موضوعی بهدست میآید، نظریهای قرآنی درباره یکی از موضوعات بزرگ و اساسی حیات بشری است.
شهید صدر سپس با ترجیح رویکرد موضوعمحور، سعی میکند این روش را در موضوع «سنتهای تاریخی در قرآن کریم» پیاده کند و با بررسی ابعاد گوناگون این موضوع و تبیین ویژگیها و انواع سنتهای تاریخ در قرآن، نظریهای قرآنی را در این عرصه بهدست دهد. شهید صدر در فصل دوم کتاب به این پرسشها پاسخ گفته است:
آیا در بینش قرآن، تاریخ بشری سنتهایی دارد؟
آیا سنتها و قوانینی هست که بر مسیر و حرکت و تحولات تاریخ حاکم باشد؟
این سنتها کدام است؟
تاریخ بشر چگونه آغاز شد، بالید و تحول یافت؟
عوامل اصلی در نظریه تاریخ چیست؟
نقش انسان در حرکتهای تاریخ چیست؟
جایگاه وحی آسمانی و نبوت در عرصه اجتماعی کجاست؟
شهید صدر سپس به بررسی یکی از مهمترین مصادیق سنتهای تاریخی در قرآن، یعنی دین و رابطه آن با جامعه و تاریخ میپردازد. او دین را افزونبر قانون، یکی از سنتهای تاریخی میداند و با دستهبندی سنتها، آن را در دسته سنتهای کوتاهمدت چالشپذیر قرار میدهد.
شهید صدر در فصل پایانی یکی از مهمترین مباحث جامعهشناسی خود را مطرح میکند و فهم دین را بدون فهم جامعه و عناصر آن نادرست میداند. در دیدگاه شهید جامعه از سه عنصر تشکیل میشود: انسان، زمین و روابط و مناسبات.
این مجموعه گفتارها پیشتر در کتاب پژوهشهای قرآنی با دیگر نوشتههای قرآنی شهید صدر بهچاپ رسیده بود که اینک در ایام گرانقدر ماه مبارک رمضان، با ویرایش و تحقیق دوباره بهطور مجزا، در قطع رقعی و در ٢۴٧ صفحه، با عنوان «سنتهای تاریخی در قرآن کریم» توسط پژوهشگاه تخصصی آیتالله شهید صدر منتشر و روانه بازار کتاب شده است.
