کتاب خاطرات مستند استاد خسروشاهی درباره: مبارزان ملی – مذهبی

اين كتاب در هفت بخش، به خاطرات و فعاليت ­ها و انديشه ­هاي اين شخصيت­ هاي معاصر و فعالان سياسي كشور مي ­پردازد و در سه پيوست به متن نامه ­ها و تلگراف­ هاي مراجع تقليد و علماي عظام، عكس ­ها و اسناد و فهرست اعلام، اماكن، كتاب ­ها و مجلات مي­ پردازد.

استاد خسروشاهي در مقدمه كتاب مي ­نويسد: «آن­چه كه در اين كتاب به عنوان خاطرات مستند مي ­آيد، در واقع خاطرات و يادداشت ­هاي كوتاه و پراكنده اي درباره چند نفر از شخصيت ­هاي علمي، سياسي و متدين معاصر است كه در طول بيش از نيم قرن، با آن­ها حشر و نشر، گفتگو و بحث داشتم و با بعضي از آن­ها در سفرهاي متعدد همراه بودم… . آن­چه كه اكنون در اختيار دوستان قرار مي ­گيرد، عليرغم حجم كم و دوري از اطناب و پرهيز از جعل حديث! و خاطره ­سازي! مي­ تواند آگاهي هاي خاصي درباره شخصيت ­ها و عزيزان مورد نظر در اختيار قرار دهد….»

در بخش اول كتاب مقاله ­اي از استاد خسروشاهي كه به مناسبت درگذشت دكتر سامي نگاشته شده است، مي ­آيد و سپس مقاله «راه و روش ما» سرمقاله شماره دوم نشريه «پيكار انديشه» به قلم دكتر سامي مي ­آيد كه با همكاري استاد خسروشاهي در قم منتشر مي­ شد.

استاد خسروشاهي درباره انديشه ­هاي دكتر سامي مي ­نويسد: «دكتر سامي به عنوان هوادار اسلام انقلابي، اسلام را به مثابه يك ايدئولوژي جامع الاطراف مي­ دانست و طرز فكر خداپرستي را بستر فلسفي و معنوي، در راه رهبري مبارزه توده­ هاي مسلمان و ايجاد تحول اجتماعي و تأسيس نظامي نوين معرفي مي كرد. در واقع با اين بيان، سامي در كنار دوستانش، در پُر كردن خلأ ايدئولوژيك نسل جوان معاصر مي كوشيد و ايمان داشت كه تنها از اين راه مي­ توان به يك نيروي ايدئولوژيك انقلابي مجهز شد و تكيه كرد. «نهضت خداپرستان سوسياليست» از همين انديشه سرچشمه گرفته بود و پس از طي مراحل تكامل، در كوران مبارزات سياسي – اجتماعي، به شكل «جمعيت آزادي مردم ايران» (جاما) و سپس به صورت يك حزب سياسي – حزب مردم ايران – جلوه ­گر شد… و در نهضت ملي ايران هم جايگاه خود را بازيافت.

سامي در دوراني كه نشريه «جاما» را منتشر مي ­ساخت هيچ ­گاه هدف را فداي مصلحت گروه خود نساخت و همواره مي­ كوشيد كه «وحدت عملي» را در ميان گروه ­هاي اسلامي ايجاد كند و اختلاف فكري را در يك امر، طبيعي مي ­دانست، ولي بي ­برنامگي و تشتّت و تضاد را خطري بزرگ براي آينده انقلاب اسلامي و ايران مي ديد. گفتني است دكتر سامي پس از تشكيل دولت موقت، مدتي مسئوليت وزارت بهداري را بر عهده داشت و در راه ملي كردن بهداشت و درمان توده­ هاي محروم و مستضعف كوشيد و سپس مدتي سرپرست جمعيت هلال احمر شد و پس از آن به نمايندگي مجلس انتخاب شد و آخرالامر به كار ديرين خود طبابت و روان پزشكي پرداخت.

بخش دوم كتاب، نوشتاري از استاد خسروشاهي است كه به خاطراتي از شهيد دكتر مصطفي چمران در ايام فعاليت­ در لبنان و همراهي ­اش با امام موسي صدر و سپس حضور در ايران مي ­پردازد. استاد خسروشاهي در بخشي از بيان خاطراتش از حضور شهيد چمران در لبنان، از پيش از انقلاب اسلامي ايران، از قول اين شخصيت مبارز و انقلابي مي ­نويسد: «چمران اظهار نگراني مي­ كرد از استمرار حكومت استبدادي ايران و خواستار تشديد فعاليت حوزه علميه قم و روحانيت بود و مي ­گفت: به نظر من فقط روحانيت مي ­تواند مردم را از بي ­تفاوتي فعلي خارج كند و به صحنه مبارزه بكشاند. تاريخ تشيع نشان مي ­دهد كه نبرد در جوامع شيعي وقتي توده ­اي پيروز شده كه رهبري را روحانيت به دست گرفته است و حركت­ هاي ديگر، بدون روحانيت، به شهادت تاريخ، محكوم به شكست ­اند.»

بخش سوم هم يادداشتي درباره زندگي، فعاليت ­ها و انديشه مهندس مهدي بازرگان آمده است و در ادامه يك گفتگو درباره مهندس بازرگان و در پايان مكاتبه­ استاد خسروشاهي و مهندس بازرگان ذكر شده است. وي در اين يادداشت ضمن ارج و قدرداني درباره خدمات و فعاليت هاي مهندس بازرگان و انتقاد به برخي از مباحث و فعاليت­ هاي او مي ­نويسد: «مهدي بازرگان از آغاز كار تا پايان  همواره وقف راه خدا و خدمت به خلق بود و در تربيت كساني چون شهيد چمران كوشيد كه يك نمونه از آن­ها، به تنهايي يك امت بود و بي ­ترديد خود وي نيز نمونه كامل يك مسلمان روشنفكر مُتشرّع در قرن ما به شمار مي ­رفت كه يك عمر با صداقت و طهارت و صراحت، بدون نياز مالي و انگيزه­ مادي كار كرد و خدمت نمود و انتظار مقام و پاداش از كسي نداشت و صراحت را هم لازمه انديشه و عمل يك مسلمان دانست، اما اين به اين معني نيست كه او هم «مطلق» بود… .

نقد اشتباهات او در انديشه ­هاي نخستين «بازي جوانان با سياست» و واپسين او «دين و ايدئولوژي»، نياز به فرصت و وقت كافي دارد… كه به اين كار خواهيم پرداخت… نقد علمي اشتباه هر فردي، همراه با عدل و انصاف، يك عمل اسلامي و عقلاني و انساني است و هيچ انديشه ­اي را نمي ­توان – از غيرمعصوم – به طور چشم ­بسته و بدون چون­ و چرا پذيرفت.

استاد خسروشاهي درباره تعبّد و تديّن مرحوم مهندس بازرگان مي ­گويد: «مهندس بازرگان يك فرد متدين، متعبّد و متشرّع به معني واقعي كلمه بود… التزام ايشان به نماز اول وقت و احكام شرعي و حضور مخلصانه در محافل مذهبي، به ويژه مجلس درس تفسير قرآن آيت­ الله طالقاني، نشان ­دهنده عمق گرايش معنوي ايشان است. من در تمام مدت آشنايي با ايشان، حتي يك بار هم نديدم كه غيبت كسي را بكند و يا پشت سر احدي، حرفي بزند و يا مرتكب بيان خلاف و دروغي بشود.»

بخش چهارم كتاب، گفتگويي است كه استاد خسروشاهي با يادنامه دكتر يدالله سحابي داشته­ اند و در آن از نحوه آشنايي خود با دكتر سحابي، فعاليت­ ها و خاطراتي از نهضت آزادي و همراهي و همكاري با نهضت بيان كردند و به نقل خاطره ­اي از توجه و ديدار مهندس بازرگان و دكتر سحابي از تبعيدشدگان روحاني  مي ­پردازد؛ شخصيت­ هايي مثل آيت ­الله سيد مرتضي پسنديده، آيت ­الله ناصر مكارم شيرازي، حجت­ الاسلام سيد احمد كلانتر، شيخ عباس ضيغمي و استاد خسروشاهي.

بخش پنجم كتاب يادداشتي درباره مهندس كاظم حسيبي است. استاد خسروشاهي درباره مهندس حسيبي مي­ نويسد: «همراه دكتر مصدق به لاهه و آمريكا رفت و نطق معروف و تاريخي آقاي حسين مكي را تهيه و تنظيم كرد و در جريان نهضت ملي شدن صنعت نفت، چهره پشت پرده در گروه جبهه ملي به حساب مي ­آمد و در ماجراي خلع يَد از انگليس، در كنار مهندس بازرگان فعال بود. مهندس حسيبي در تأسيس «كانون مهندسين ايران» و سپس «حزب ايران» نقش عمده ­اي به عهده داشت و شرط «مسلمان بودن اعضاي حزب» از يادگارهاي حسيبي بود، در حالي ­كه مي ­دانيم «حزب ايران» هيچ وقت يك حزب اسلامي نبود و بيشتر اعضاي آن را بايد «سكولار» ناميد.

استاد خسروشاهي در پايان درباره مهندس حسيبي مي ­نويسد: «شخصيت وارسته و مسلماني چون مهندس كاظم حسيبي، نمي ­توانست در مسأله انقلاب اسلامي ايران بي ­تفاوت باشد. ياران و همكاران او در حزب ايران، روش خاصي داشتند كه مهندس حسيبي آن را نمي ­پسنديد، ولي به خاطر اخلاق نرم يا مسائل تشكيلاتي مخالفتي هم نمي ­ورزيد، اما در عمل و تا آخر، از انقلاب اسلامي و رهبري آن دفاع كرد.»

بخش ششم كتاب درباره مهندس عزت­ الله سحابي است. استاد خسروشاهي در اين نوشتار به سابقه آشنايي، استمرار مبارزه و همكاري با نهضت مقاومت و متاع و سپس نهضت آزادي و نظرات مهندس سحابي درباره سيد جمال و نواب صفوي و فعاليت­ فرهنگي و روابط با روحانيون و استعفا از نهضت آزادي پرداخته است و سپس به دفاع مهندس سحابي از نهضت روحانيت در ماجراي مخالفت مراجع عظام با طرح لايحه انجمن ­هاي ايالتي و ولايتي رژيم پهلوي و اعتراض علما به شركت بانوان در انتخابات مي پردازد و در ادامه مي ­نويسد: «در بين دوستان روشنفكر مذهبي، مهندس سحابي به ديدگاه ­هايي كه درباره مسائل اجتماعي يا شخصيت ­هاي معاصر داشتيم، گرايش بيشتري از خود نشان مي ­داد. مثلاً درباره سيد جمال­ الدين حسيني اسدآبادي معروف به افغاني كه بنده در قم چندين كتاب از خود و ديگران درباره او منتشر ساخته بودم، مهندس سحابي مانند ما برداشت ­هاي مثبتي راجع به سيد و عملكرد او داشت و حتي در اين رابطه، به نقد علمي – منطقي آراء و نظريات دگرانديشان، از جمله احمد كسروي پرداخت.»

در مورد فدائيان اسلام و رهبري آن هم عليرغم اين­كه مهندس سحابي مانند ديگر دوستان و همفكران ملي گراي خود هوادار دكتر مصدق بود، اما در قضاوت خود، عدل و انصاف را همواره مراعات كرده و حقيقت را آن­طور كه به وقوع پيوسته، بيان و ترسيم كرده است. مهندس سحابي برخلاف ملي گراياني كه حاضر نيستند نقش برجسته آيت­ الله كاشاني و يا فدائيان اسلام و ديگر اسلام­گرايان را در نهضت ملي شدن صنعت نفت بپذيرند، با شفافيت كامل نقش هر دو گروه را بيان مي­ كند.

بخش هفتم و پاياني كتاب درباره دكتر محمد نخشب است. استاد خسروشاهي كه در دهه چهل، برخي مقالات دكتر محمد نخشب را با عنوان «بشر مادي» گردآوري و منتشر كرده بود از چگونگي فعاليت ­هاي نخشب و پايه ­گذاري «نهضت خداپرستان سوسياليست» و همراهي ­اش با نهضت ملي شدن صنعت نفت و ملي­ گراها و آيت ­الله كاشاني و فعاليت ­هايش در آمريكا سخن مي گويد.

استاد خسروشاهي در بخشي از اين نوشتار مي ­نويسد: محمد نخشب از آغاز زندگي اجتماعي خود با تشكيل جلسات خاص و تأسيس «نهضت خداپرستان سوسياليست» و مبارزات سياسي در دوران نهضت ملي در حزب ايران و حزب آزادي مردم ايران و سپس در نهضت مقاومت ملي و بعد در آمريكا، به مبارزه خود بر ضد استعمار و استبداد، زير پرچم ايدئولوژي مذهبي و در راه ايجاد يك نظام اسلامي، به طور خستگي­ ناپذير، ادامه داد و از هر فرصتي براي پيشرفت و وصول به هدف استفاده كرد…