نخستين كنگره دين پژوهان كشور با عنوان «دين پژوهي، موانع، تنگناها و بايسته ها» در 25 آذرماه 1377 به مناسبت هفته پژوهش با حضور جمع كثيري از اساتيد علما، انديشمندان و پژوهشگران و محققين علوم دينى حوزه و دانشگاه، به همت دبيرخانه دين پژوهان كشور با همكاري فرهنگ و ارشاد اسلامي استان قم در تالار شيخ مفيد دانشگاه قم برگزار گرديد.
در ابتداي برنامه محمدجواد صاحبی دبیر شورای برنامه ریزی دین پژوهان کشور ضمن ارائه گزارشي از روند برگزاري كنگره گفت: دبيرخانه كنگره با فرصت اندكي كه تا هفته پژوهش در پيش رو داشت؛ با تشكيل كميته هاي علمي، برنامه ريزي، ارتباطات، نمايشگاه و تبليغات، و با تشكيل جلسات متعدد با اساتيد محترم حوزه و دانشگاه به سازمان دهي دبيرخانه كنگره مبادرت ورزيد و موضوعات مورد بحث در كنگره را بررسي نموده و سه محور: بايسته هاي پژوهشي در حوزة دين، موانع و مشكلات دين پژوهي و آسيب شناسي دين پژوهي را جهت طرح در كنگره عنوان نمود كه امروز در كنگره در خصوص آنها بحث و تبادل نظر خواهد شد.
سپس احمد مسجد جامعي قائم مقام وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي، سياست هاي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي در حوزة دين پژوهي را بيان داشت و گفت: اگر در پايان چنين نشست هايي بتوانيم به كارگاه هاي پژوهشي برسيم كه در آنها افراد در بخش هاي نظريه پردازي، سياست گذاري و مسأله يابي به بحث و تبادل نظر بپردازند؛ اين جمع مي تواند بر اساس مسأله يابي شرايط بديعي را در دفاع از حقانيت دين بررسي بكند.
در ادامه همايش حضرت آيت الله جوادي آملي با موضوع حوزة علميه و پژوهش ديني به ايراد سخن پرداخت و بيان داشت: «ضرورت و رسالت تحقيق به عهدة وارثان انبياست. عالمي كه گذشته را حفظ نكند و گذشته را به عنوان پايه اي براي آينده قرار ندهد وارث انبيا نيست.»
برنامه بعدي كنگره ميزگردهاي آسيب شناسي در حوزة دين پژوهي بود كه با حضور اساتيد حوزه و دانشگاه تشكيل شد و صاحب نظران به ارائه ديدگاه ها و نظرات و راهكارهاي خود در موضوعات مختلف دين پژوهي پرداختند.
نخستين ميزگرد كنگره
در نخستين ميزگرد حجت الاسلام صادقي رشاد با موضوع آسيب هاي محتوايي و متديك ، دكتر مهدي گلشني با موضوع وضعيت معارف ديني در دنياي امروز و نقش حوزه علميه در اين خصوص و حجت الاسلام و المسلمين شانه چي با موضوع توصيه هايي براي دانش پژوهان به ايراد سخن و تبادل نظر پرداختند.
دكتر مهدی گلشني در بخشي از سخنان خود در خصوص وضعيت دين در جهان امروز گفت: وضع دين در جهان نسبت به گذشته به شدت تغيير كرده و تعداد مجلات و كتاب هاي ديني روز به روز بيشتر مي شود . وي سپس ضمن نقل سخنان چند دانشمند به تشريح رويكرد پاپ در خصوص آگاهي از اوضاع علمي كنوني و كاستي هاي نحلة پوزيتيويستي پرداخت و گفت:
«بي توجهي به موج فراگير پوزيتيويستي، مراكز و مجلات علمي را درنورديده است و الان تنها اندكي از مباحث علم و دين كه در خارج مي گذرد، به داخل منتقل مي شود و به نظر بنده در اين ميان حوزه علميه است كه بايد وضعيت خود و همچنين جايگاه علم را روشن كند.»
حجت الاسلام شانه چي نیز در سخنانی آفت هاي دين پژوهي را در موارد زير خلاصه كرد:
1. خود محوري و گريز از كارهاي گروهي؛
2. ضعف اطلاع رساني در فعاليت هاي علمي؛
3. تعصب در رأي، نظر و فكر؛
4. انجام فعاليت هاي تكراري.
وي در پايان گفت: اصل مطلب اين است كه در كارها اخلاص داشته باشيم. و اگر در اين جهت خودكامگي داشته باشيم، قهراً در پژوهش ديني معطل خواهيم بود. و تمام كارها هباء منثور خواهد بود.»
در ادامه بحث حجت الاسلام و المسلمین علی اکبر صادقي رشاد مبحث آسيب شناسي در دين پژوهي را از مباحث اساسي دانست و گفت:
شايد مهم ترين گروه از بين آفات و آسيب هاي ديني آسيب هايي هستند كه در خصوص محتوا، روش و منطق تحقيق مطرح هستند و اين آسيب ها در پنج دسته طبقه بندي مي شوند:
1. آسيب هايي كه در حوزة روش مطرح است؛
2. آسيب هايي كه به محتواي تحقيقات ديني باز مي گردد؛
3. آسيب هايي كه در ارتباط با محققان و كساني هستند كه در حوزة دين پژوهي كار مي كنند؛
4. آسيب هايي كه دستگاه هاي تحقيقي حوزة دين پژوهي به آن مبتلا هستند؛
5. آسيب هاي موجود در ارتباط با مخاطبان تحقيقات ديني.
ميز گرد دوم كنگره
در ميز گرد دوم، دكتر محسنيان راد با موضوع شاخص هاي پيشرفت و پسرفت و استاد مصطفي ملكيان با موضوع بايسته هاي پژوهشي در حوزه دين نظرات خود را ارائه كردند.
دكتر محسنيان راد در سخنان خود به تشريح سه واژه پرداخت و گفت: بر خلاف آنچه تصور مي شود واژة پروپا گاندا(propaganda) واقعاً به معناي تبليغ نيست و هنوز معادل فارسي درستي برايش نگذاشته اند؛ آريانپور آن را معادل آوازه گري دانسته است. مي دانيم كه واژة پروپاگاندا در حدودسال 1650ميلادي براي اولين بار در واتيكان به كار گرفته شد و مسيحيت بعد از جنگ هاي صليببي سعي كرد آن را جايگزين عمل فيزيكي كند. اما اكنون مسيحيت به جاي آن واژه پرسويشن ( persuasion) را به كار مي برد و ديگر در بازار كتاب فرنگي ها اصلاً كتاب پروپاگاندا نمي بينيد؛ هر چه هست، كتاب پرسويشن و كتاب هاي اقناع است. آوازه گري ( پروپاگاندا ) و اقناع با هم فرق دارند. مهمترين فرق آنها اين است كه آوازه گري يا پروپاگاندا يك سويه است و از بالا به پايين تعامل و تبايني ندارد. در حالي كه در اقناع ( پرسويشن ) كار دو طرفه است. بايد مخاطب به اقناع برسد. بايد در او تحولي ايجاد شود و آنچه اتفاق مي افتد بپذيرد.
وي در ادامه افزود: من تصور مي كنم محقق نه پروپا گاندا است، نه پرسويشن. اگر مي گوييم محقق، بايد حتماً پايبند تعريف تحقيق باشيم، يكي از سازه هاي تعريف، فرايند تحقيق (process) است. هرچه فرايند باشد عناصرش كنش متقابل دارد كه نقطة شروع و پايان ندارد. دوم اين كه خصلت تحقيق در واقع، منظم بودن است. و سوم اين كه خصلت كشف حقيقت يا افزايش آگاهي از كم به بيشتراست؛ اما براي ديگران، نه براي محقق.
من تصور مي كنم در اين تعريفها، اقناع مطرح باشد، اگر كشف حقيقت است. و آخرين جمله اي كه در اين مورد فكر مي كنم ضرورت دارد، اين است كه احساس مي كنم الان در دنيا، پژوهشگران يك جعبة آچار دارند؛ هر آچاري براي پيچي مناسب است. اين جعبه آچار تحقيق در علوم اسلامي و انساني، فوق العاده وسيع شده و نمي توانيم بگوييم كدام آچار بهتر است.
متأسفانه ما خي’tلي قبول نداريم كه عده اي پوزيتيويست باشند و عده اي تفهمي. الان دنيا مي گويد همة اينها آچارهاي يك جعبه است، هر كدام براي پيچي خاص مفيد است؛ پس ما بايد در حوزة دين به جعبة آچار آن مسلط باشيم.
ميزگرد سوم كنگره
ميزگرد سوم كنگره نيز باعنوان مشكلات، موانع و بايسته هاي پژوهش هاي ديني با حضور حجج الاسلام مهدی مهريزي، قاضي زاده و دكتر ذكاوتي برگزار گرديد.
حجت الاسلام مهريزي در بخشي از سخنان خود، مشكلات و موانع تحقيق را به دو دسته بيروني و دروني تقسيم كرد و موانع و مشكلات بيروني در حوزة پژوهش هاي ديني را در موارد:
نداشتن منابع براي تحقيق، عدم دسترسي به منابع جديد در حوزه هاي مورد نياز، عدم مسافرت هاي علمي براي اكثر قريب به اتفاق پژوهشگران و مشكلات دروني پژوهش در حوزه دين را در موارد زير خلاصه كرد: عدم اهتمام حوزه به كار پژوهش، موقعيت نداشتن پژوهش در حوزه، موانع و مشكلات حاكم بر برخي فضاها و باورهاي جامعة پژوهشي،
در ادامه ميزگرد دكتر ذكاوتي در خصوص تفاوت بين تبليغ و تحقيق گفت: «تبليغ به معني معرفي و با تحقيق متفاوت است. در كار تحقيق فرض اين است كه محقق از جايي مي خواهد حركت كند و نمي داند به كجا مي رود، ولي مبلغ مي داند كه مي خواهد مخاطب را كجا ببرد. همچنين لحن تبليغي با لحن تحقيقي متفاوت است و تحقيق بايد براي مبلغ امروزي پاية تبليغ باشد.»
وي در پايان سخنانش سپس «عادتهاي ذهني و تجدد زدگي و تجدد گريزي» را از جمله آفت هاي تحقيق برشمرد و گفت:
يكي از چيزهايي كه انگابيفن انگليسي مي گويد، بتهاي ذهني است. ما عادت هاي ذهني داريم كه اين عادت ها، آفت تحقيق است؛ زيرا هم براي محقق و هم براي مخاطب محقق آفت است.
در پايان همايش حجت الاسلام قاضي زاده به مشكل پژوهنده پروري پرداخت و گفت:
زمينه هاي پژوهنده پروري در حوزه بسيار محدود است. و از جمله مشكلات پژوهندگان نارسايي هاي معيشتي است.
سخنراني هاي برگزيده اين كنگره در كتابى با عنوان «دين پژوهي (1)، موانع، تنگناها و بايسته ها» به چاپ رسيده است.
