سومين جلسه از سلسله نشستهاي علمي عاشورايي، با عنوان آسيبهاي اخلاقي پژوهشهاي عاشورايي شامگاه دوشنبه 20 آبانماه با حضور جمعي از علما و انديشمندان حوزه و دانشگاه در دبيرخانه دينپژوهان کشور برگزار شد.
در اين نشست علمي، حجتالاسلام و المسلمين دکتر سيد حسن اسلامي استاديار و عضو هيأت علمي دانشگاه اديان و مذاهب با اشاره به اين که نهضت حسيني با هويت همه شيعيان و به ويژه شيعيان ايراني گره خورده و تقريبا همه افراد به اصطلاح سنتي و دگرانديش که اهل فکر، انديشه و قلم هستند در اين راستا به ارائه نظرات خود در قالبهاي متفاوت نوشتاري و گفتاري پرداختهاند، گفت: کثرت پرداختن به موضوع نهضت حسيني و ديدگاههاي متفاوت و سلايق گوناگون افراد در پرداختن به اين موضوع طبيعتا اختلاف نظرهايي پديد آورده و موجب تفسيرهاي متفاوتي از اين نهضت شده است، به گونهاي که برخي هدف از نهضت را قيام براي تشکيل حکومت و برخي قيام براي شهادت ذکر کردهاند و اين تفاوت ديدگاهها موجب بروز منازعات علمي گوناگوني شده است.
دکتر اسلامي وجود اختلاف نظر و منازعات علمي را امري طبيعي توصيف کرد و افزود: خطا آن جاست که دعواهاي علمي و مناقشات نظري دچار آسيبهاي اخلاقي شوند و اصول اخلاقي در آنها ناديده گرفته شود.
وي با اشاره به اين که ما با هر ديدگاهي که قيام سيدالشهداء را تفسير کنيم در درون آن اخلاق نهفته است، ادامه داد: علي رغم وجود مباحث اخلاقي فراواني در نهضت عاشورا متأسفانه در فضاي بسياري از پژوهشهاي عاشورايي اخلاق رعايت نميشود و کساني که دغدغه دين هم دارند گاهي خطاهايي مرتکب ميشوند که با سادهترين اصول اخلاقي سازگار نيست.
عضو شوراي علمي دينپژوهان کشور در ادامه خطاهاي اخلاقي موجود در پژوهشهاي عاشورايي را از دو نگاه قابل بررسي دانست و افزود: برخي از خطاهاي اخلاقي موجود مربوط به افرادي است که در مقام شيعه و در پاسداشت از نهضت حسيني خطاهايي مرتکب ميشوند از جمله در منابر و سخنرانيها مطالب خلاف واقع را مطرح ميکنند، و دسته دوم مربوط به پژوهشگراني است که به نهضت عاشورا ميپردازند و آن را تحليل ميکنند، اما در تحليلهاي خود دچار خطاهاي اخلاقي نابخشودني ميشوند.
دکتر اسلامي در ادامه خطاهاي اخلاقي رايج در پژوهشهاي عاشورايي را در شش عنوان دستهبندي کرد و به تشريح اين خطاهاي اخلاقي پرداخت:
وي «عمومي سازي برخي مباحث مناقشهانگيز» نخستين خطاي اخلاقي موجود در اين زمينه دانست و افزود: در بحثهاي علمي و فني که بين متخصصان و اصحابنظر صورت ميگيرد مناقشات و رد و اثباتهاي زيادي صورت ميگيرد، و اگر اين مناقشات به جامعه ايماني و سطح عمومي جامعه کشيده شود از يک طرف موجب تزلزل بسياري از معتقدات افراد ميشود و از طرف ديگر بازتاب رفتاري نامناسبي پيدا ميکند.
حجتالاسلام دکتر اسلامي دومين آسيب موجود در پژوهشهاي عاشورايي را «ارائه تصويري مخدوش از نظريات حريف» عنوان کرد و افزود: ارائه ديدگاه، دفاع از ديدگاه و نقد ديدگاه حريف مشکلي ندارد اما خطا آنجاست که کسي ديدگاه حريف خود را تحريف کند و مطالبي را به او نسبت دهد که وي نگفته است، چرا که اين کار نه به لحاظ علمي و نه به لحاظ کارآمدي و نه به لحاظ اخلاقي درست است.
«عرضه يادداشتهاي شخصي به جامعه علمي» سومين آسيب موجود در پژوهشهاي عاشورايي بود که حجتالاسلام سيد حسين اسلامي در تشريح اين آسيب گفت: چون يادداشتهاي علمي از لحظه شکل گيري يک ايده تا زمان انتشار آن، تغيير و اصلاحات زيادي پيدا ميکند، نبايد پيش از انتشار به جامعه علمي عرضه شود. چون اين يادداشتها کاملا خصوصي و شخصي است و با ادبيات خاص شخص پژوهشگر است و در صورت عرضه آسيبهاي زيادي به بار ميآورد.
«حساسيت يکسويه نسبت به ديدگاههاي مخالف» چهارمين آسيبي بود که سخنران اين نشست علمي به آن پرداخت و ادامه داد: يکي از آسيبهاي جدي که ما در عرصه ادبيات ديني داريم اين است که نسبت به آثار خودي و مدافعانه هر چند ضعيف باشند بيتفاوت هستيم و با سکوت خود آنها را تأييد ميکنيم اما اگر اثري ناقدانه باشد حتي اگر دقيق و جدي و عالمانه باشد نسبت به آن واکنش شديد نشان ميدهيم، و اين آسيبي است که در پژوهشهاي عاشورايي هم به چشم ميخورد در حالي که ما بايد حساسيتمان يکسويه نباشد و متعادل باشيم، آثار ضعيف را نقد کنيم و از آثار قوي دفاع کنيم.
براي نمونه شهيد مطهري هم حماسه حسيني را مينويسد و هم در کتابي ديگر به مبارزه با تحريفات عاشورا ميپردازد و علامه امين در جايي به دفاع از عزاداري ميپردازد و در جايي ديگر به رد قمهزني و تحريفات عزاداري ميپردازد.
استاد دانشگاه اديان و مذاهب و از «بيتوجهي به پژوهشهاي ديگران» به عنوان پنجمين آسيب نام برد و ادامه داد: متأسفانه بيشتر افراد به پژوهشهاي انجام شده ديگران به ويژه معاصرين توجه نميکنند و به دلايل غيرمعقولي در تحقيقات خود به پژوهشهاي انجام شده توسط ديگران ارجاع نميدهند در حالي که اين مسائل در کارهاي علمي منطقي نيست و بايد در سرست کارهاي علمي اخلاق رعايت شود.
دکتر اسلامي با اشاره به روايتي مبني بر اين که علم يک سنت جمعي است و رشد سرفرازي و شکوفايي ممنوع است جز بر کسي که بخواهد بر کار پيشينيان بيفزايد، افزود: نوشتن در مورد يک بحث بايد زماني انجام شود که کاري در آن زمينه صورت نگرفته باشد و يا اين که شخص بخواهد کارهاي صورت گرفته در اين زمينه را بسط دهد، نقد کند، تعميق دهد، نوآوري کند و آفاق جديدي را بگشايد و در غير اين صورت کاري خلاف اخلاق و تکراري است و غيراخلاقيتر از آن اين است که گاهي افراد اين کارها را با علم به اين موضوع و عامدانه انجام ميدهند.
سخنران اين نشست عاشورايي ششمين آسيب موجود در پژوهشهاي عاشورايي را «کتابسازي و مجموعه سازيهاي نامناسب» عنوان کرد و ادامه داد: متأسفانه برخي افراد بين نوشتن کتاب و کتابسازي تفاوتي قائل نيستند، و با کنار هم قرار دادن کارهاي ديگران آن هم به شکل و روشي نامناسب يک مجموعه ميسازند در صورتي که در جامعه علمي تأليف مجموعه مقالات روش خاص خود را دارد و بر اساس پارامترهاي ويژهاي و در زمانهاي خاصي توسط معتبرترين افراد آن علم، با رعايت چهار ويژگي: 1. ادبيات گستردهاي در آن زمينه وجود داشته باشد، 2. گرايشها و آراي مختلفي در آن زمينه شکل گرفته باشد، 3. مقالات برتر و جريانسازي در آن زمينه وجود داشته باشد، 4. امکان دسترسي به اصل مقالات در حال حاضر وجود نداشته باشد، صورت ميگيرد، در حالي که در جامعه ما حتي در مجموعه مقالات عاشورايي توجه نميشود، و اميدواريم اين مسائل مبنايي به شيوهاي مطلوب و با رعايت حفظ حقوق مادي و معنوي افراد صورت گيرد و نمونههايي که توليد ميشود با رعايت اصول اخلاقي باشد.
در بخش پاياني اين نشست علمي، پرسشهايي پيرامون مباحث مطرح شده در جلسه توسط حاضران در نشست مطرح شد که حجتالاسلام دکتر اسلامي به سئوالات حاضران پاسخ گفتند.
گفتني است آخرين جلسه از سلسلهنشستهاي علمي عاشورايي امروز سهشنبه / هشتم محرم / 21 آبان ماه / با عنوان اهداف قيام امام حسين (ع) با سخنراني حجتالاسلام و المسلمين مهدي مهريزي برگزار خواهد شد.
