انقلاب اسلامی در ایران / حامد الگار / ترجمه مرتضی اسعدی / نشر قلم / ۱۳۶۰
اصل کتاب در ۱۹۸۱ به زبان انگلیسی نوشته شده و شامل چهار سخنرانی نویسنده در موسسۀ اسلامی لندن است: ایران و تشیع، آیتالله خمینی: تجسم یک سنت، اسلام بهعنوان ایدئولوژی: اندیشۀ علی شریعتی، ۱۳۸۹، ۱۳۹۹: سال انقلاب (بررسی تاریخی وقایع انقلاب). محور اصلیِ کتاب، بر شخصیت فقهی و عرفانی امام خمینی (ره) و تحلیل تاریخ تشیع در ایران میگردد. با این حال با توجه به حضور حامد الگار در بطن انقلاب اسلامی و تعلق خاطر وی به تشیع، میتوان این کتاب را در دستۀ پیشین قرار داد.
ریشههای انقلاب ایران / نیکی.آر کدی /ترجمهٔ عبدالرحیم گواهی / دفتر نشر فرهنگ اسلامی / ۱۳۷۵
اصلِ کتاب، با عنوانِ «ریشههای انقلاب: تاریخ تفسیری ایران مدرن» در ۱۹۸۱ منتشر شده است. کدی در تحلیل خود از چرایی وقوع انقلاب ایران، تلاش کرده تا توأمان به عوامل اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جامعة ایران که در طول تاریخ معاصر (از قرن نوزدهم میلادی و آغاز رویارویی اجتناب ناپذیر ایران با غرب) شکل گرفتهاند، توجه داشته باشد. با این حال، کتاب بیش از آنکه تحلیلی نظری ارائه دهد، متکی بر گزارش است.
ایرانیان چه رویایی در سر دارند؟ / میشل فوکو / ترجمۀ حسین معصومی همدانی / نشر هرمس / ۱۳۷۷
اصل کتاب، گزارش نویسنده از انقلاب ایران در پیِ مأموریت روزنامۀ «کوریه ره دلا سرا» است که در ۱۹۸۷ منتشر شده است. ایدۀ مبنایی کتاب که هشت یادداشت از نویسنده است و توسط مترجم، تالیف شده، همان چیزی است که فوکو، معنویت سیاسی مینامد. با توجه به دانش گسترده و عمیق فوکو، تحلیلِ وی در این کتاب، ناظر بر پرسشی عمیق نسبت به ماهیت حیرتآمیز انقلاب اسلامی برای غرب است. تعابیری نظیر اینکه «نظام حقیقت آنان، با نظام حقیقت ما یکی نیست» یا «اسلام در سال ۱۹۷۸ افیون مردم نبوده است، دقیقتا روح یک جهان بیروح بوده است»، نشان از عمق دیدگاه فوکو دربارۀ انقلاب اسلامی ایران دارد.
دولتها و انقلابهای اجتماعی / اسکاچ پل تدا / ترجمۀ سيد مجيد رويين تن، انتشارات سروش / ۱۳۷۶
این کتاب که در ۱۹۷۸ منتشر شده، از جمله آثار مربوط به نسل سوم نظریههای انقلاب است. اسکاچپول در این کتاب، میکوشد تا با تکیه بر مارکسیسم ساختارگرا، از ساختارهای اجتماعی نظیر دولت، سیستمهای اقتصادی و نظایر آنها، تبیینی علّی در مورد انقلابها ارائه دهد. مهمترین تعبیر نویسنده در مورد تبیین وقوع انقلابها را میتوان در این عبارت یافت: «انقلابها میآیند و نه اینکه ساخته شوند». اما نویسنده در مقالۀ «دولت تحصیلدار و اسلام شیعی در انقلاب ایران» (۱۹۸۲) منتشر کرد، انقلاب اسلامی را نقضکنندۀ قاعدۀ فوق و استثنائی در میان انقلابها دانست. مهمترین مسئله، وجودِ ارادۀ دینی در انقلاب ایران بود که با نظریۀ اولیۀ اسکاچپول، سازگاری نداشت.
زمانی غیر زمانها (امام، شیعه و ایران) / لیلی عشقی / ترجمۀ احمد نقیبزاده / مرکز بازشناسی اسلام و ایران / ۱۳۷۸
عشقی با تأثیر از ایدۀ «معنویت سیاسی» فوکو، در ۱۹۹۲ این کتاب را منتشر ساخته است، هرچند بهلحاظ تحلیل و نوع ادبیات، نسبت به فوکو، کمتر به چارچوبهای رایج علوم اجتماعی غرب پایبند است. تاکید کتاب بیش از همه بر سنت عرفان اسلامی است و در سه فصل تنظیم شده است: فصل اول، «اندیشه»، معطوف به تشریح چارچوبی کلی از عرفان نظری و در امتداد آن، عرفان شیعی و عقاید تشیع است و بیش از همه به تشریح مفهوم امام میپردازد. فصل «تاریخ»، به نوعی روایتگری تاریخی از تشیع و نسبت آن با دیگر مفاهیم و مقولات است. این فصل میکوشد تا توضیح دهد که چرا انقلاب اسلامی، «نه خارج از تشیع و نه جایی غیر از ایران» ممکن نبود رخ بدهد. در فصل آخر کتاب، «بازگشت از ملکوت»، عشقی آنچه در بخشهای قبل در باب اندیشه و تاریخ خوانده بودیم را با یکدیگر پیوند میدهد.
