در اهميت شناخت اسباب نزول يا شان نزول بايد گفت : همان گونه كه ميدانيم قرآن ، تدريجي و در مناسبت هاي مختلف نازل شده است بر حسب اقتضا اگرحادثه اي پيش مي آمد يا مسلمانان دچار مشكلي مي شدند، يك يا چند آيه و احيانا،يك سوره براي رفع مشكل نازل مي گرديد.
پر واضح است كه آيات نازل شده در هرمناسبتي ، به همان حادثه و مناسبت نظر دارد، پس اگر ابهام يا اشكالي در لفظ يامعناي آيه پديد آيد، با شناخت آن حادثه يا پيش آمد، رفع اشكال مي كرد، در نتيجه براي دانستن معنا و تفسير كامل هر آيه ، بايد به شان نزول آن رجوع كرد تا كاملاموضوع روشن شود .
پس شان نزول مي تواند قرينهاي باشد تا دلالت آيه را تكميل كند و بدون آن ، دلالت آيه ناقص مي ماند مثلا در مورد آيهی “ان الصفا و المروة من شعائراللّه فمن حج البيت اواعتمر فلا جناح عليه ان يطوف بهما”(بقره – 158) اشكال شده است كه سعي ميان دو كوه صفا و مروه در حج و عمره از اركان است ، چرا به لفظ “لاجناح تعبير شده است ؟”(جناح معرب گناه است)
معناي ظاهري آيه چنين است : گناهي نيست كه ميان آن دو كوه سعي نماييد، اين عبارت جواز را مي رساند، نه وجوب را ولي با مراجعه به شان نزول آيه روشن مي شود كه اين عبارت براي رفع توهم گناه آمده است ، زيرا پس از صلح حديبيه درسال ششم هجري مقرر شد كه پيامبر اكرم (ص) و صحابه سال بعد براي انجام مراسم عمره به مكه مشرف شوند و در اين قرار داد چنين آمده بود كه به مدت سه روز مشركان بت هاي خود را از اطراف بيت و هم چنين از روي كوه صفا و مروه بردارند تا مسلمانان آزادانه مراسم طواف و سعي را انجام دهند، پس از گذشت سه روز بت ها برگردانده شد.
برخي از مسلمانان به عللي هنوز مراسم سعي را انجام نداده بودند و با بازگرداندن بت ها، چنين گمان بردند كه با وجود بت ها، سعي ميان صفا و مروه گناه است ،آيهی مذكور نازل شد تا مسلمانان از سعي خودداري نكنند، زيرا اساسا سعي از شعائر الهي است و وجود بت ها امر عارضي است و به آن زيان نمي رساند(تفسير عياشي ، ج1 ، ص 70)
لذا مفهوم اين آيه با مراجعه به شان نزول كاملا واضح و روشن مي شود و مسالهی جواز يا وجوب سعي در كار نيست ، بلكه صرفا “دفع توهم منع” است يعني با وجود بت ها منعي از انجام سعي نيست.
پس شناخت اسباب نزول نقش اساسي در فهم و پي بردن به معاني بسياري از آيات ايفا مي كند. راه شناخت و پي بردن به اسباب نزول بسي دشوار است ، زيرا پيشينيان در اين زمينه، مطلب قابل توجهي ثبت و ضبط نكرده اند، جز اندكي كه كاملا چاره سازنيست .
شايد يكي از علل عدم ضبط دقيق اين بود كه خود به وضع آشنا بودند و ديگر نيازي نمي ديدند كه معلومات و مشاهدات خود را به عنوان سند براي آينده ثبت كنند.
بعدها رواياتي در اين زمينه فراهم شد كه بيشتر داراي ضعف سند و غيرقابل اعتماد بوده و احيانا اعمال غرض در كار وجود داشته است، به ويژه در دوران تاريك حكومت بني اميه كه از روي غرض ورزي ، آيات بي شماري با تنظيم شاننزول هاي ساختگي ، طبق دل خواه تفسير و تاويل شده است، از “امام احمدبن حنبل” دراين باره نقل شده : “سه چيز اصل و پايه درستي ندارد: رواياتي كه دربارهی جنگ هاي صدر اسلام ثبت شده ، رواياتي كه دربارهی فتنه هاي آخرالزمان گفته شده و رواياتي كه دربارهی تفسير و تاويل قرآن آورده اند.”
“امام بدرالدين زركشي” از برخي محققين نقل مي كند: “مقصود بيش ترين روايات در اين باره قابل اعتماد نيست ، نه اين كه همهی آن ها قابل اعتماد نباشند”(البرهان ، ج2 ، ص 156).
معروف ترين كسي كه در اين باره رواياتي جمع آوري كرده است ، “ابوالحسن علي بن احمد واحدي نيشابوري” (متوفاي468 )است كه “جلال الدين سيوطي “(متوفاي911 ) بر او خرده گرفته و مي گويد كه درفراهم كردن روايات ضعيف همت گماشته ، صحيح و سقيم را به هم آميخته و بيش تر روايات خود را از طريق “كلبي” از “ابي صالح “از “ابن عباس” آورده است كه جدا واهي و ضعيف است .
** سبب نزول يا شان نزول
چه فرقي ميان اين دو عبارت وجود دارد؟بيش تر مفسرين فرقي ميان اين دوقايل نشده اند و هر مناسبتي را كه ايجاب كرده است آيه يا آيه هايي نازل شود، گاه سبب نزول و گاه شان نزول گفته اند در صورتي كه ميان اين دو عبارت فرق است ، ازاين جهت كه شان نزول اعم از سبب نزول است هرگاه به مناسبت جرياني درباره شخص و يا حادثه اي ، خواه در گذشته يا حال يا آينده و يا دربارهی فرض احكام ، آيه ياآياتي نازل شود همه اين موارد را شان نزول آن آيات مي گويند.
مثلا مي گويند كه فلان آيه دربارهی عصمت انبيا يا عصمت ملائكه يا حضرت ابراهيم يا نوح يا آدم نازل شده است كه تمامي اين ها را شان نزول آيه مي گويند اما سبب نزول ، حادثه ياپيش آمدي است كه متعاقب آن ، آيه يا آياتي نازل شده باشد و به عبارت ديگر آن پيش آمد باعث و موجب نزول گرديده باشد لذا ، “سبب” ، اخص است و “شان” اعم .
* تنزيل و تاويل
در اصطلاح سلف ، تنزيل بر مورد نزول گفته مي شود اين مورد مي تواند يك واقعهی خاص باشد كه آن واقعه، سبب نزول آيه شده است ولي تاويل مفهوم عامي است كه از آيه برداشت مي شود و قابل انطباق بر جريانات مشابه است.
در برخي تعابير به اين دو اصطلاح،” ظهر و بطن” نيز گفته مي شود كه ظهر همان تنزيل و بطن همان تاويل است ، زيرا ظاهر آيه همان مورد نزول را مي رساند و در بطن آيه مفهوم گسترده تري نهفته است.
“فضيل بن يسار” دربارهی حديث معروف “مافي القرآن آية الا ولها ظهر و بطن ” كه از پيامبر اكرم (ص ) نقل شده است ، از امام صادق (ع ) سؤال كردحضرت در جواب فرمود: “ظهر همان مورد نزول آيه است و بطن تاويل آن (كه موارد قابل انطباق را شامل مي شود) برخي در گذشته اتفاق افتاده و برخي هنوز نيامده است قرآن (پيوسته زنده و جاويد و قابل بهره گيري است و) مانند آفتاب و ماه در جريان است “( الصفار، بصائر الدرجات ، ص 196، حديث 7)
در حديث ديگر مي فرمايد: ” ظهر، كساني را در بر مي گيرد كه آيه دربارهی آنان نازل شده است و بطن كساني را شامل مي شود كه كرداري مانند كردار آنان داشته باشند”.( تفسير عياشي ، ج1 ، ص 11، حديث 4)
** استفاده فقهي از شان نزول و تنزيل و تاويل
فقها و دانشمندان اسلامي با توجه به سبب و شان نزول و ظهر و بطن آيات ،قاعده اي را به دست آورده اند و با تمسك به آن قاعده ، احكام را استنباط مي كنندآن قاعده عبارت است از: ” اعتبار به گستردگي لفظ است ، نه خصوصيت مورد”
يعني يك فقيه دانا و توانا بايد خصوصيات مورد را كنار بگذارد و از جنبه هاي عمومي لفظ بهره بگيرد البته جنبه هاي خصوصي براي فهم دلالت كلام مفيد است ، ولي انحصار را نمي رساند، زيرا احكام الهي پيوسته همگاني بوده و در همهی زمان ها جريان دارند.
اينك دو نمونه از آيات را مي آوريم كه در روايات ، جنبهی كلي آن بررسي شده و مورد استفاده قرار گرفته است :
نمونهی اول : در سورهی بقره چنين آمده است : “مشرق و مغرب، از آن خداست! و به هر سو رو کنید، خدا آنجاست! خداوند بینیاز و داناست”(بقره – 115)
اين آيه از آياتي است كه داراي ظهر و بطن (تنزيل و تاويل ) است كه با راه نمايي امام معصوم(ع) جنبهی عمومي آن روشن شده است اين آيه در ظاهر با آياتي كه ايجاب مي كند حتما رو به كعبه نماز بخوانيدمنافات دارد، ولي با مراجعه به شان نزول ، اين تنافي بر طرف مي شود. شان نزول آيه چنين است :
يهوديان به مسلمانان اعتراض مي كردند كه اگر نمازگزاردن به سوي بيت المقدس حق است ، آن گونه كه تا كنون عمل مي شد پس تحويل آن به سوي كعبه باطل است و اگر رو به سوي كعبه نماز خواندن حق است ،پس بطلان آن چه تا كنون خوانده شده است ثابت مي شود، خداوند در اين آيه جواب مي دهد كه هر دو كار حق بوده و هست زيرا اصل نماز، يك حقيقت ثابت است ولي رو به سوي كعبه يا بيت المقدس ، يك امر اعتباري محض است كه براي ايجاد وحدت در صفوف نمازگزاران به آن دستور داده شده است به هر كجا كه رو كني خدا هست و رو به خدا ايستاده اي پس رو به مشرق نمازگزاردن به جهت قرار داشتن كعبه (مكه ) در شرق مدينه و رو به مغرب نماز خواندن به دليل قرار داشتن بيت المقدس در غرب مدينه همگي از آن خداست و روبه خداست خداوند درتنگناي جهت خاص قرار نگرفته است : “ان اللّه واسع عليم “
در روايات ، از اين آيه استفاده ديگري نيز شده است و آن اين كه مي توان نمازهاي مستحبي را در حالت سواره به هر سويي كه در حركت است به جاي آورد
اين بطن آيه است كه با فهم معصومين (ع ) بدان رهنمون شده ايم . (وسايل الشيعة ، ج3 ، ابواب قبله ، باب 8 و 15)
نمونه دوم : در سورهی جن مي خوانيم : “و ان المساجد للّه فلا تدعوا مع اللّه احدا”( جن – 18)
مساجد، يا جمع مسجد به معناي معبد و جايگاه عبادت است كه معناي آيه بر اين فرض چنين مي شود: مساجد از آن خداست و كسي را با خدانخوانيد يا جمع مسجد (مصدر ميمي ) يعني عبادت و پرستش است ، يعني پرستش جز خدا را نشايد و در مقام عبادت كسي را با خدا نام نبريد .
بر هر دو فرض ، ظاهر آيه از شريك قرار دادن در مقام عبادت منع مي كند ولي طبق روايت صحيحي كه دردست داريم معناي ديگري نيز از آيه استنباط مي شود كه مسجد را شامل “ما يسجدبه “(مواضع سجود) گرفته است گروهي از مفسرين ، مانند “سعيدبن جبير” و “زجاج” و”فرا” گفته اند: مساجد شامل مواضع سجود (اعضاي سبعه در حال سجود) نيزمي شود كه اين مواضع از آن خداست و خداوند آن ها را به انسان ارزاني داشته است و نبايد براي ديگري به كار گرفت(تفسير طبرسي ، ج10 ، ص 372)
از امام محمد تقي (ع ) نيز همين تاويل به اين صورت آمده كه در مورد موضع قطع دست دزدي در حضور خليفه عباسي ،معتصم باللّه ، سؤالي مطرح شد هر كس به فراخور حال خود سخني گفت آن گاه امام (ع ) فرمود: “از بن انگشتان ” از مدرك اين فتوي از امام سؤال شد فرمود: “كف دست يكي از مواضع هفت گانه در حال سجود است و از آن خداست و نبايد قطع شود”( وسايل الشيعه ، ج18 ، ابواب حد السرقة ، باب 4)
زيرا عقوبت سارق بايد بر چيزي واقع شود كه از آن خود اوست .
** راه يافتن به اسباب نزول
چون اسباب نزول از راه نقل روايت به دست مي آيد و متاسفانه وقايع و حوادث در گذشته ضبط نمي شد، بنابراين غالب روايات منقول چندان منابع قابل اعتمادي نيستند، جز اندكي كه بيش تر آن ها ضعيف السند يا متعارض و متهافت است.
” واحدي “در اسباب النزول مي گويد:”جايز نباشد در اسباب نزول آيات چيزي گفته شود، مگرآن كه روايت صحيح و قابل اعتمادي در دست باشد و از كساني روايت شده باشدكه خود شاهد حوادث اتفاق افتاده آن زمان بوده باشند نه آن كه از روي حدس وگفته هاي بي اساس ، سخني گفته باشند”
سپس از ابن عباس روايت مي كند كه پيامبراكرم (ص ) فرمود: “از نقل حديث بپرهيزيد مگر بدان علم و شناخت صحيح داشته باشيد، زيرا هر كس بر من و قرآن دروغي ببندد، جايگاه خود را در آتش فراهم ساخته است “
لذا سلف صالح از هرگونه سخن دربارهی قرآن خودداري مي كردند.”محمدبن سيرين” مي گويد: “از عبيده ، يكي از سرشناسان تابعين ، دربارهی تفسير آيه اي از قرآن پرسشي نمودم گفت : رفتند كساني كه مي دانستند در چه جهت قرآن نازل شده است” يعني علم به اسباب النزول داشته اند .واحدي مي گويد:”در اين زمان بسيارند كساني كه در اين زمينه دروغ پردازي هاي فراواني دارند، لذا براي رسيدن به حقايق قرآن بايد راه احتياط را پيمود”( اسباب النزول ، ص 4)
خوشبختانه در مكتب اهل بيت (ع ) روايات فراواني است كه به گونهی صحيح، از طرق ايشان به دست مارسيده است و تا به حال بيش از چهار هزار روايت در اين زمينه جمع آوري شده است.
منابعي كه امروزه در دست داريم و براي دستيابي به اسباب نزول مورد استفاده قرار مي گيرند تا حدودي قابل اطمينانند، مانند جامع البيان طبري ، الدرالمنثورسيوطي ، مجمع البيان طبرسي ، تبيان شيخ طوسي و علاوه برآن ها كتاب هايي نيزبه طور خاص دربارهی اسباب نزول نگاشته شده است ، مانند اسباب النزول واحدي ولباب النقول سيوطي، البته در اين نوشته ها صحيح و سقيم در هم آميخته و بايستي باكمال دقت در آن ها نگريست.
تشخيص درست از نادرست ، مخصوصا در مواردتعارض ، به يكي از راه هاي زير امكان دارد:
1- بايد سند روايت ، به ويژه آخرين كسي كه روايت به او منتهي مي شود مورداطمينان باشد يعني يا معصوم باشد يا صحابي مورد اطمينان ، مانندعبداللّه بن مسعود و ابي بن كعب و ابن عباس كه در كار قرآن سررشته داشته و موردقبول امت بوده اند و يا از تابعين عالي قدر باشد، مانند مجاهد، سعيدبن جبير وسعيدبن مسيب كه هرگز از خود چيزي نمي ساختند و انگيزهی دروغ پردازي نداشته اند.
2- بايد تواتر يا استفاضه (كثرت نقل ) روايات ثابت شده باشد، گرچه با الفاظ مختلف ولي مضمونا متحد باشند و در صورت اختلاف در مضمون ، قابل جمع باشند، در اين صورت اطمينان حاصل مي شود كه خبر مذكور صحيح است ، مانندرواياتي كه دربارهی تحويل قبله و اسباب نزول آيات مربوط وارد شده است .
3- بايد رواياتي كه دربارهی سبب نزول آيات وارد شده است ، به طور قطعي اشكال را حل و ابهام را رفع كند كه اين خود شاهد صدق آن حديث خواهد بود، گرچه ازلحاظ سند به اصطلاح علم الحديث روايت صحيح يا حسن نباشد بيش تر وقايع تاريخي از همين قبيل هستند كه با ارتباط دادن چند واقعهی تاريخي، به صحت يك جرياني پي مي بريم و آن را مي پذيريم وگرنه از راه صحت اسناد امكان پذيرش نيست.
*حضور ناقل سبب
آيا شرط است ناقل سبب نزول، خود شاهد حادثه باشد؟
بيش تر علما حضورناقل اول سبب نزول را شرط كرده اند تا سند روايت از خود واقعه منقطع نباشد، و سند تا وي نيز متصل بوده باشد .
حاكم نيشابوري در علم الحديث گفته است : “اگرصحابي اي كه زمان وحي و نزول قرآن را درك كرده است بگويد: آيه كذا در حادثه كذا نازل شد، اين كلام به منزلهی حديث مسند است يعني حديث، منقول از پيامبر (ص) تلقي مي شود”
اين قول صحيح به نظر مي رسد، زيرا حضور ناقل با فرض قاطع بودن، عادل بودن و صادق بودن او در گفتار خود، شرط نيست وصرفا وثاقت و درستي و مورد اعتماد بودن او مورد نظر است به همين دليل روايات منقول از ائمه اطهار(ع ) دربارهی قرآن براي ما اطمينان بخش است و مورد پذيرش قرار مي گيرد.
