فقه عاشورا

احمد مبلغى

انديشه و احساس دو عنصر اصلى حيات بشر هستند. چرخهاى انديشه حركت را پديد مى‏آورد; و نسيم احساس گرماى تحرك و سايش و اصطكاك را برطرف مى‏كند. مبانى متقن انديشه‏ها با همه استواريشان اگر در فضاى پاك احساس تنفس نكنند هرگز به شكوفه نخواهند نشست; احساس بى‏انديشه نيز نسيمى است گذرا كه شايد دست نوازش برگونه‏ها بكشد. اما خيلى زود عبور مى‏كند و آدمى را در خلا انديشه رها مى‏سازد.

گروهى به انديشه بها مى‏دهند و آدمى را به انديشه تعريف مى‏كنند و گروهى ديگر دل به احساس مى‏سپارند و تعريف انسان را از خميرمايه احساس مى‏سازند كه در اين ميان گروهى نيز به هر دو مى‏انديشند اما در ترازوى تجربه هرگز به تعادل اين دو دست نيافته‏اند.

شيعه بيش از ديگر جوامع انديشه و احساس را در هم آميخته است.

اين قوم هنگام جانفشانى همه احساس خود را در جام شهادت با چشم باز و عقل هشيار سر مى‏كشد.

مطمئنا اين تعادل، ارمغان غرب به ما نيست چرا كه اهل مغرب‏زمين اكنون در گرداب بى‏هدفى غرق شدن را اعتراف مى‏كنند. هر چه شيعه دارد از انديشه تا حماسه از حسين(ع) است ما با عاشورا حيات گرفته‏ايم. عاشورا نبض تپنده تاريخ ما است. اگر ما ايرانيان رابطه احساس و عقل را بهتر يافته‏ايم و ميانشان پيوندى معجزه‏آسا برقرار كرده‏ايم در امتداد پيامهاى صريح عاشورا قرنها زيسته‏ايم و باليدن را در حماسه حسين(ع) سالها تمرين كرده‏ايم. انقلاب اسلامى خروش انديشه در كالبد احساس بود.

مردم جان بر مرگ مى‏سپردند، تا خط روشن انديشه‏شان ادامه يابد.

تنها ايرانيان طعم تلخ استكبار و استعمار را نچشيده‏اند. اگر نگوئيم همه مردمان نيمه جنوبى جهان به يقين تمام مسلمانان، قسمتى از تاريخ خود را در سايه نفوذ غرب با افسوس مى‏نگرند.

چرا انقلاب اسلامى از ايران برخاست و چرا پس از پيروزى مانند انقلابهاى ديگر نپوسيد و مانند انقلابهاى ديگر كه تاريخ مصرف دارند به گذشته مربوط نشد؟ و چرا هر روز دروازه‏هاى جديدى مى‏گشايد؟ پاسخ سؤال را بايد در پيوند ذهن و دل يا به تعبيرى حماسه عقلانى و عقلانيت‏حماسه‏اى جست كه دست مسيحايى عاشورا در جان ملت نشانده است. ما مخاطبان رو در روى عاشورائيم. پيامهاى مشخص عاشورا را به ارث برده‏ايم.

انديشه‏مان در خدمت احساس و احساسمان در خدمت انديشه است و اين پيام روشن عاشورا است.

كجا مى‏توان سازگارى احساس و عقل را اين چنين به نظاره نشست؟

كجا مى‏توان در جويبارهاى انديشه خروش احساس را اينگونه مشاهده كرد؟

عاشورا در فقه

فقه آميزه دستورات است. پيامهاى گفته و ناگفته دارد. گاه راه رسيدن به هدف را مى‏گويد و گاه با هيچ سخن هدف را در لابلاى تاريخ مى‏جويد. عاشورا طوفانى بود برخاست و درياى زمان خود را در هم كوبيد. اما آنچه آواى طوفان را هنوز در گوش جامعه نجوا مى‏كند، فقه است.

فقه نگاههاى ما را به عاشورا هميشگى مى‏كند و سوز دل ما را ابدى مى‏نمايد. فقه عاشورا از زواياى بسيار اين حادثه عظيم پرده بر مى‏دارد. روابط خانوادگى، اوج گذشت، لحظه‏هاى درهم فرو ريختن و نگاههاى پر رمز و راز.

امروز فقه دريچه نگاه ما به جهان است. اگر فقه نبود عاشورا احساس را بر مى‏انگيخت و انديشه را تغذيه مى‏نمود. اما آيا ماندگارى مى‏يافت و ژرفناى احساس و عمق انديشه را در مسير پر فراز و فرود تاريخ، فتح مى‏كرد؟

و در يك كلمه فقه، نور عاشورا را به گستره تاريخ تاباند و فقه عاشورا قالبى است كه برداشتهاى ما را از عاشورا به نفع تاريخ تعريف مى‏كند.

و اما امروز امروز هم فقه عاشورائى كرانه‏هاى ديگرى از افق آن حماسه را بر ما مى‏گشايد. عاشورائيان ناگزير از فقه عاشورا درس آموخته‏اند.

با اينهمه، بسيارى با فقه عاشورا بيگانه‏اند. چه آن كه فقه با زمان مى‏بالد. فقه عاشورايى نيازهاى امروز را از دل عاشورا بر مى‏آورد.

آنچه در زير به فهرست مى‏كشيم فراخور برداشت عمومى است و نه حيطه مباحث تخصصى. بحث از فقه عاشورا بحثى كلان است كه مجال كاوشهاى بسيار دارد كه پرداختن به آن نظريات كاربردى فراوان به ارمغان مى‏آورد.

1- زيارتهاى حسينى

زيارتهاى بسيارى به نام امام حسين(ع) وارد شده‏اند. تنوع و تعدد اين زيارتها كه هر يك براى زمانى خاص در نظر گرفته شده‏اند ويژگى زيارتهاى حسينى است. افكار دين فرصتهاى ناب عرفانى را به بسط انديشه‏هايى گمارده است كه محور دين‏مدارى و حق‏خواهى است.

از شب قدر كه فرصت‏بى‏بديل هستى براى نيل به عرفان الهى است، گرفته تا كم‏ترين بهانه زمانى با زياراتى مخصوص براى سردار كربلا آراسته شده‏اند. دين از هر سوى و به هر سان، لحظه‏اى مى‏جويد تا از لايه‏هاى زمان به روان دين‏داران رخنه كند و انديشه‏هاى حسينى را در خونشان جارى سازد.

آنچه در زير به فهرست مى‏كشانيم فرصتها و زمانهايى است كه هريك زيارتى مخصوص را به خود اختصاص داده است. شرح هر يك را مى‏توان از مفاتيح و يا غير آن به دست آورد:

– اول رجب.

– نيمه رجب.

– نيمه شعبان.

– اول رمضان.

– شب بيست و سوم رمضان. (شب قدر)

– روز عيد فطر.

– روز عيد قربان.

– شب عرفه.

– روز عرفه.

– روز عاشورا.

– روز اربعين.

و اين همه، غير از زيارتهاى متعدد و متنوعى است كه براى زائر حرم حسينى(ع) وارد شده‏اند.

2- زيارت قبر امام حسين عليه السلام

بر بال تاريخ كه بنشينى و گذر زمان را نظاره كنى بر دو ماجرا برمى‏خورى كه پيوندها و شباهتهاى بسيار با يكديگر دارند كه بررسى آن گفتارى مستقل را مى‏طلبد. آن دو، كعبه و فرزندان كربلاست. نگاهى ژرف به اين دو حادثه طرحى مشترك را تداعى مى‏كند. هر دو، انديشه را با زبان احساس، با تو در ميان مى‏گذارند.

فضاى مسجد الحرام پر از جلوه گاههاى نمادين و پر از خاطره است. مروه و صفا منظرى روحانى از صبر و مقاومت را در چشم انسان مى‏نشاند. زمزم سخنى دارد، طواف كلامى و حجر الاسود پيامى.

حرم حسينى نيز گوشه گوشه آن با زائر سخن مى‏گويد. جايگاه خيام، فاصله تل زينبيه و خيمه‏ها، علقمه، فرات، قتلگاه و… همه و همه منظره‏هايى از مقاومت و مظلوميت را ترسيم مى‏كنند.

ماندگارى و بسط دو ماجراى كعبه و كربلا و ابراهيم(ع) و حسين(ع) را بايد در مناسك نمادين هر دو واقعه جست. مناسك حج ماجراى توحيدى ابراهيم(ع) را به گونه‏اى ديگر براى حجاج بازآفرينى مى‏كند. مناسك حرم حسينى نيز ويژگى‏ها و پيامهاى حسينى(ع) را هر دم بازمى‏آفريند.

امامان شيعه (عليهم السلام) در توصيه به زيارت امام حسين(ع) اصرارى كم‏نظير و در نوع و زمينه خود بى‏نظير داشته‏اند كه برخى شبهه وجوب كرده و گفته‏اند. شايد بتوان گفت زيارت امام حسين(ع) در هر سال يكبار واجب است در برخى روايات اين زيارت برابر با هزار حج مقبول و هزار عمره مقبول قرار داده شده است.⁽¹⁾آنچه در زير فهرست مى‏كنيم اشاره‏اى گذرا به برخى از مناسك حرم حسينى; مناسكى كه برخى از آنها تداعى‏كننده مناسك زيارت خانه خداست.

1- با پاى پياده رفتن به سوى مرقد حسينى.

پياده رفتن به مكه، آموزه‏اى از فقه عظيم حج است. پيمودن مسير با پاى پياده در مناسك زائر كربلا نيز به چشم مى‏آيد.⁽²⁾چه آنكه خداوند خواسته است هر دو ديار هواى افئده‏اى از ناس را به سوى خود داشته باشند.⁽³⁾پرنده قلبها رنج‏خار مغيلان و خستگى راه را براى رسيدن به منزل دوست‏به جان مى‏خرد.

2- سرمه نكشيدن.

3- به فرات رفتن با تكبير و تهليل و غسل كردن و وضو گرفتن با آن.

4- لباس پاكيزه پوشيدن.

5- ترك مجادله و منازعه.

6- ترك قسم.

7- با پاى برهنه رفتن به سوى حرم.

8- راه رفتن به صورت متواضعانه و با حالت دلشكستگى.

9- كم سخن گفتن.

10- احسان به ساير زوار حرم.

11- صلوات بر لب داشتن.

12- وارد شدن از جانب مشرق حرم.

13- آب دادن و سقايت كردن در روز عاشورا.

14- از غذاهاى ساده استفاده كردن.

15- خواندن سلامها و زيارتها و نمازهايى كه وارد شده است.

زيارتهايى كه وارد شده‏اند سرشار از انديشه‏ها و مفاهيم بارور انقلابى و عرفانى است. از زائران خواسته‏اند كه هنگام رائت‏با توجه و معرفت كامل به امام(ع) زيارت را بخوانند تا احساس و انديشه همپاى هم بشكفد.

16- حاجت طلبيدن.

17- نفرين كردن مظلوم بر ستمگر كه در اين خصوص دعاى مخصوصى وارد شده است.⁽⁴⁾

3- تربت‏حسينى

سنگ و خاك ماهيتى غير مقدس دارند. كيمياى عنايت الهى گاه خاك و سنگ را به هويتى بلند مى‏رساند و آنها را در زمره بوترين شعائر الهى جاى مى‏دهد. حجر الاسود سنگ سياهى است كه عظمت معنوى آن عالم و آدم را شيفته خود ساخته است. تربت‏حسينى نيز تاريخ را به نظاره تقدس نشانده است. آن يكى لب را براى بوسيدن، و اين يكى پيشانى را براى سجده كردن مى‏جويند.⁽⁵⁾شيعه با نهادن پيشانى بر تربت‏حسينى ذهن و دل به آفريننده مردى مى‏سپارد كه حماسه‏اى توحيدى به نمايش گذاشت. آرى راه خدا از كوى حسينى(ع) مى‏گذرد و عرفان خدا با درس گرفتن از مدرسه حسين(ع) به دست مى‏آيد.

تربت‏حسينى علاوه بر سجده كردن، احكام ديگرى نيز دارد و از جمله:

1- نهادن قدرى از آن در كام نوزاد.⁽⁶⁾

2- استشفاى مريض به آن.⁽⁷⁾

3- ذكر گفتن با تسبيح ساخته‏شده با آن.⁽⁸⁾

4- تبرك جستن به آن. ⁽⁹⁾

5- نهادن قدرى از آن با ميت در قبر⁽¹⁰⁾

4- گريه كردن

از آسمان محبت‏حسينى باران گريه بر دشت‏شيعه فرو مى‏ريزد و فرهنگ سبز آن را هردم حياتى تازه مى‏بخشد.

شنيدن رويدادهاى عاشورا گرچه بى‏اختيار اشك را جارى مى‏كند ولى آنچه جريان گريه را در تاريخ مستمر ساخته، فقه عاشورا است.

امامان شيعه (عليهم السلام ) گريستن بر حسين(ع) را شانى فقهى بخشيدند و آن را در زمره مستحبات موكد جاى دادند. مصائب دلخراش و نفسگير، همه در برابر عاشورا بى‏رنگند و فراموش‏شدنى.

چتر عاشورا به گستره تمام غمهااست. هر غم بهانه‏اى براى مرور دوباره عاشورا است. امامان (عليهم السلام) در هر ماتم مصيبت‏حسين(ع) را به ياد مى‏آوردند و بر هر مصيبتى لباس گريه بر حسين(ع) را مى‏پوشاندند.

امام رضا(ع) به يكى از ياران خود فرمود: اگر مى‏خواهى بر چيزى گريه كنى، بر حسين(ع) گريه كن⁽¹¹⁾و نيز فرمود: (فعلى مثل الحسين(ع) فليبك الباكون) بر مانند حسين(ع) بايد گريه‏كنندگان بگريند.⁽¹²⁾

5- نماز

دين هر حادثه‏اى را سوژه‏اى براى طرح نماز و نماز را سوژه‏اى براى تقرب به خدا قرار داده است.

حسين(ع) از دل نماز برخاست و نماز ما مردمان از دل نهضت او سر برافراشته است.⁽¹³⁾محرم و كربلا زمان و مكانى هستند كه بر چهره، رنگ دلنشين حسين(ع) را دارند. دين در اين دو بذر نماز را افشانده است. شرح اين داستان فرصتى بلند مى‏طلبد. در اينجا تنها از يك زاويه به موضوع مى‏نگريم و آن فهرستى از برخى از احكام نماز در ارتباط با كربلا و محرم است.

1- پيرامون نمازهاى واجب.

الف- خواندن نماز واجب در حرم امام حسين(ع) از جايگاه و اهميتى بلند برخوردار است. در روايت، ثواب آن برابر با حج قرار داده شده است.⁽¹⁴⁾

ب- مسافر در حرم حسينى مخير ميان تمام و يا شكسته خواندن نماز است.⁽¹⁵⁾

2- پيرامون نمازهاى نافله

الف- خواندن نافله‏ها در حرم حسينى از اجرى ديگر و اعتبارى بيشتر بر خوردار است. در روايت، ثواب خواندن نافله در حرم حسينى برابر با عمره قرار داده شده است.⁽¹⁶⁾

ب- در ارتباط

با محرم و كربلا نمازهاى مستحبى خاصى وارد شده است.

1- نمازهاى شب عاشورا:

يكم: نماز صدر ركعتى.

دوم: نماز چهار ركعتى در آخر شب.

سوم: نماز چهار ركعتى ديگر.

2- نماز روز عاشورا; اين نماز چهار ركعتى است.

3- نمازهاى حرم امام حسين(ع).

در اين زمينه نمازهاى فراوانى وارد شده است كه تنها به دو مورد اشاره مى‏شود:

يكم: نماز دو ركعتى كه در بالاى سر مقدس خوانده مى‏شود.

دوم: نماز چهار ركعتى كه براى رفع حاجت‏خوانده شود.⁽¹⁷⁾

6- مقتل‏خوانى

مقتل‏خوانى و ذكر وقايع عاشورا از آداب روز عاشورا و مستحبات برشمرده مى‏شود. بايد دانست كه مقتل را آنچنان كه هست‏بايد خواند. چه آنكه زياده‏گويى و حادثه‏سازى دست‏خطاكار بشر را در فعل يكسره زلال معصوم (عليهم السلام) فرو مى‏برد و تشنگان را از مفاهيم ناب عاشورا محروم و به نوشيدن گل و لاى مخلوط با زلال عاشورا محكوم مى‏كند. آنان كه به بهانه سوز دل يا سوزاندن دلها، مردم را به صحنه حوادث جعلى مى‏برند بايد كار و انگيزه‏هاى خويش را مرور كنند. آيا آنان حادثه‏هاى دست‏ساز خود را از حوادثى كه معصوم (عليهم السلام) آفريده است كارسازتر مى‏دانند؟! قبح كم‏گذارى در بيان رويدادهاى عاشورا از قبح زياده‏گويى در آن كمتر نيست. نبايد گزينشى عمل كرد گاه با نگفتن قطعه‏هايى از اين نهضت استثنايى هدفهاى آن را از بين مى‏بريم يا هدفهايى نادرست‏براى آن ترسيم مى‏كنيم. مقتل‏خوانى مرورى است‏بر وقايع روز عاشورا آنچنان كه رخ داده است.

7- شعرسرايى

شعر شيعه عطر حماسه مى‏پراكند بوى خون مى‏دهد و روح مخاطب را به جوش و خروش مى‏اندازد.

شعر شيعه را اگر رديابى كنى به عاشورا خواهى رسيد. بغض شيعه در عاشورا مى‏شكند و اشك و خون، بيت‏بيت‏بر صفحات تاريخ فرو مى‏ريزد. شعر عاشورايى تجليگاه شعار، خاستگاه شور و خيزش شعور و در يك كلمه، نقطه به هم رسيدن احساس و انديشه شيعه است. شعر عاشورا تجسم و نمود عينى جانبازى و جانگذارى شيعه را پاس مى‏دارد. قلمها و زبانهاى عاشورائى با زمان سخن مى‏گويند.

عاشورا را در گذشته نمى بينند. هر روز را در عاشورا مى‏يابند و عاشورا در هر روز. شعر عاشورا شيعه را براى انتقام‏گيرى مترصد نگه مى‏دارد. امامان شيعه (عليهم السلام) شعر گفتن براى عاشورا را ارجى بزرگ مى‏نهادند. دست نوازشگر امامت‏شاعران عاشورايى بسيارى را پرورش داد.

آنان شعرسرايى را شانى فقهى بخشيدند و لباس استحباب بر آن پوشاندند.⁽¹⁸⁾شعر عاشورايى را بايد با سوز سرود و با سوز خواند. امام صادق(ع) به ابو هارون شاعر فرمود: شعرى در باره حسين(ع) بخوان. او خواند. امام فرمود: آنگونه كه در جمع خود مى‏خوانى بخوان. ابو هارون اين بار قصيده‏اى را با سوز خواند.

امام(ع) با صداى بلند گريست و صداى گريه زنان نيز از پس پرده برخاست.⁽¹⁹⁾

8- نپرداختن به امور دنيا

قلب و ذهن را در روز عاشورا نبايد از توجه به حادثه حسينى باز داشت. پرداختن به امور دنيا اين توجه را كم‏رنگ كرده و نهضت را از يادها مى‏برد. به همين جهت وانهادن امور و حاجات دنيوى از آداب روز عاشورا قرار داده شده است. ⁽²⁰⁾

9- برپايى مجلس ماتم

برپا داشتن مجلس سوگوارى به ويژه در روز دهم فرازى بر جسته از فقه عاشورا است. امامان (عليهم السلام) به اين موضوع بسيار توجه نشان داده‏اند. گاه خود مجالسى پرشور را از زنان و مردان ترتيب مى‏دادند و بر امام حسين(ع) فراوان اشك مى‏ريختند.⁽²¹⁾در يكى از اين مجالس كه امام صادق(ع) ترتيب داده بود طفلى شيرخوار را به درون مجلس آوردند و به امام(ع) دادند.

امام(ع) با ديدن آن وضع، گريه‏اش شدت گرفت و در نتيجه جلسه پرشورتر شد.⁽²²⁾

10- تعزيت گفتن

مستحب است در روز عاشورا مومنان يكديگر تعزيت‏بگويند و اين جمله را بر زبان آورند.

(اعظم الله اجورنا بمصابنا بالحسين(ع) و جعلنا و اياكم من الطالبين بثاره مع وليه الامام المهدى من آل محمد (عليهم السلام)» ⁽²³⁾

11- خوددارى از طعام

امام صادق(ع) به ابن سنان فرمود:

در اين روز عاشورا از خوردن غذا خوددارى كن اما روزه نگير.⁽²⁴⁾مستحب است در عصر با خوردن آب اين امساك را بشكنيم.⁽²⁵⁾و بعد از آن از غذاهاى ساده استفاده كنيم.⁽²⁶⁾

12- پوشيدن لباس پاكيزه

از آداب روز عاشورا پوشيدن لباس پاكيزه است.⁽²⁷⁾

13- لعن كردن قاتلان

از آداب روز عاشورا لعن كردن قاتلان امام حسين(ع) است. در اين روز گفتن اين جمله «اللهم العن قتله الحسين(ع)» تا هزار بار مستحب است.⁽²⁸⁾

14- ترك خنده و شادى

شادى نكردن و نخنديدن از آداب روز عاشورا برشمرده شده است.⁽²⁹⁾

15- ترك لهو و لعب

لهو و لعب امرى ناپسند است و در روز عاشورا ناپسنديده‏تر. ترك لهو و لعب از آداب روز عاشورا برشمرده شده است.⁽³⁰⁾

16- قمه‏زنى

نهضت‏حسينى زلال و شفاف است هر كس از هر مذهبى مى‏تواند جرعه‏اى از آن بنوشد. شايسته است عزاداران نهضت از رفتارهاى ابهام‏آميز و سنگين براى هاضمه جهانيان بپرهيزند.

قمه‏زنى به نهضت عاشورا ضربه مى‏زند و چهره نادرستى از عاشورا در اذهان بسيارى مى‏آفريند هر چند كه قمه‏زنان نيت پاك داشته باشند. داشتن نيت‏حسينى كافى نيست‏بايد رفتارها نيز حسينى شود. از اين رو امام خمينى(ره) فرمود:

«در شرايط كنونى قمه نزنيد.» همچنين رهبر معظم انقلاب اسلامى انجام اين كار را به شدت منع كردند.

17- شبيه‏سازى

امام خمينى(ره) فرمود:

«شبيه‏سازى اگر مشتمل بر محرمات نبود و سبب تضعيف مذهب نباشد بلا مانع است.»