سخن گفتن از تربيت دينى در قرن بيست و يك, مستلزم آن است كه تربيت دينى به صورتى آشكار شود كه توان مقاومت در برابر چالش هاى اين قرن را داشته باشد. از اين رو, هم بايد خصيصه چالش آفرين اين قرن مورد بحث قرار گيرد و هم خصايص تربيت دينى, با نظر به آن, مورد تحليل و بررسى قرار گيرد.
چالش قرن بيست و يكم براى تربيت دين
ما در دوران خاصى قرار گرفته ايم كه در آن, ويژگى هاى جديدى نسبت به گذشته در حال ظهور است. پويايى هر نظام تربيتى, در اين است كه اصول, روش ها و كاركردهاى خود را از حالت ايستاده خارج كند و بتواند خواسته هايش را متناسب با دگرگونى هاى محيطى شاداب و زنده نگه دارد; در غير اين صورت, محكوم به مرگ خواهد بود.
1. ساخت زدايى; مهم ترين وجه چالش: شايد مهم ترين خصيصه قرن حاضر, ظهور نتايج چيزى است كه از آن به عنوان ((انقلاب ارتباطات)) ياد كرده اند. وجه بارز و چالشآفرين انقلاب ارتباطات براى تربيت دينى, خصيصه ((ساخت زدايى)) آن است, به اين معنا كه واقعيت ها و مفاهيم متقابل ـ همچون ((دور ـ نزديك)) و ((ممنوع ـ مجاز)) كه تربيت دينى را با نظر به آن ها سامان داده ايم ـ تقابل خود را از دست مى دهند.
ساختار ((دور ـ نزديك)) كه به تقابل مكانى مربوط است, از نظر تربيت دينى و اخلاق تا كنون مهم بوده است; زيرا تلاش هاى تربيتى بر آن بوده است كه بارور كردن افراد از محيطهاى نامطلوب, آنان را مصونيت بخشيده اما در عصر ارتباطات, تلويزيون, رايانه و ساير شبكه هاى ارتباطى, اين فاصله هاى مكانى و زمانى را در مى نوردند. ساختار ((ممنوع ـ مجاز)) نيز با شبكه هاى ارتباطى در عرض اين ساخت زدايى است. بسيارى از امور كه در گذشته ممنوع محسوب مى شد, امروز مجاز يا جتناب ناپذير شده و فضا به گونه اى دگرگون مى شود كه بسيارى از امور را به تدريج و در عمل, تحميل مى كند. در اين شرايط چنان كه گاه والدين مى گويند, نمى شود كودكان و نوجوانان را مهار كرد و آنها را در محدوده امور مجاز نگاه داشت.
شكسته شدن مرزها و ساخت هاى تقابلى مذكور, براى مباحث اخلاقى و دينى بسيار مهم است; تربيت دينى و اخلاقى به يك معنا, تعيين مرزها و مإنوس كردن افراد با آنهاست.
واژه هاى ((بايد)) و ((نبايد)) يا واژه هاى ((واجب)) و ((حرام)) كليد واژه هاى تربيت اخلاقى و دينى اند. برخى پذيرفته اند كه دنياگرايى (سكولاريسم) فرزند طبيعى اين دوران است و دين و اخلاق كم كم رنگ و بوى خود را از دست خواهد داد. اما اين داورى زمانى درست است كه تربيت دينى خود را با ساختارهاى نرمال تنظيم كرده باشد و تربيت دينى و اخلاقى را با ايجاد قرنطينه براى دور كردن افراد از محيطهاى نامطلوب و قرار دادن آنها در محدوده امور ((مجاز)) آشكار سازد. اما در صورتى كه تربيت دينى بتواند به صورت پويا خود را براى شرايط جديد و زيستن موثر در آنها مهيا سازد, دليلى بر زوال تربيت دينى وجود نخواهد داشت. تلقى هاى گوناگونى درباره ((مرز)) وجود دارد كه تنها يكى از آنها در انگاره ((مرز قرنطينه اى)) و تربيت گلخانه اى جلوه گر شده است. در ادامه اين نوشتار, در پى آنيم كه تحليل مفهوم هاى ((تربيت)) و ((دينى بودن)) تصوير متفاوتى از تربيت به دست دهيم. به گونه اى كه در عرصه اين قرن دوام آورد.
پى نوشت:
تربيت اسلامى, ش :3 بازتاب انديشه, 15.
