مسإله رابطه مدرنيته و اسلام يكى از مباحث مهم روزگار ماست. نگارنده در مقام بررسى اين مسإله, ابتدا به ارائه تعاريف مفاهيم كليدى بحث, مانند مدرنيته, مدرنيسم, مدرنيزاسيون و… مى پردازد و سپس, به اجمال, ديدگاه برخى از انديشمندان معاصر درباب تعارض يا سازگارى تجدد با اسلام را بررسى مى كند.
در ادامه, به مبانى چهارگانه مدرنيته با عنوان مبناى معرفت شناسى, اومانيسم, مبناى اقتصادى و مبناى دينى اشاره شده, چنين نتيجه گرفته مى شود كه با نظر به اين مبانى, ميان مدرنيته و اسلام نوعى ناسازگارى وجود دارد.
مدرنيته و تجدد وضعيتى است كه در غرب پديدار شده و يك وضعيت زمانى است كه از رنسانس به بعد تحقق پيدا كرده است. وضعيتى نو آور و متجدد و با مدل هاى مختلف كه گاهى از آن به تجدد ليبرالى, تجدد سازمان يافته, خودآگاه, تجدد ناخودآگاه, تجدد خوش بين و بدبين تعبير مى شود. مدرنيته اى كه امروزه مطرح است, مطلق نو شدن نيست بلكه آن وضعيت نويى است كه در غرب تحقق پيدا كرده است.
مراد ما در اين بحث, آن آموزه ها و دستاوردهايى است كه از كتاب و سنت معتبر, به دست مىآيد. اين آموزه ها يك نوع متدلوژى معرفت شناسى به ما عرضه مى كند و آن اعتبار دادن به حس, تجربه و عقل است.
حال بايد ديد كه آيا مدرنيته با اسلام سازگارى دارد؟ در بعضى نمونه ها, اسلام و مدرنيته هيچ گونه سازگارى با هم ندارند. مثلا نيوتن وقتى قوانين خودش را مطرح كرد و به مكانيك عالم پى برد, اين نتيجه علمى ـ به زعم خودش ـ را گرفت كه خداوند خالق است ولى رب نيست و نهايتا اصطلاح ((خداوند, ساعت ساز لاهوتى)) را مطرح كرد. اين دستاوردى كه در فيزيك نيوتن مطرح مى شود, با انديشه دينى, سازگارى ندارد; زيرا ما معتقديم كه خداوند هم خالق است و هم رب. اما اين تفكر با انديشه دينى نيوتن ـ كه يهودى بود ـ سازگارى داشت زيرا آنها معتقدند كه ((يدالله مغلوله)) (دست خدا بسته است). اگر ما مدرنيته را با تمام لوازم دستاوردها و پيش فرض هايش به جامعه خودمان بياوريم, قطعا با اسلام سازگارى نخواهدداشت. نمونه ديگر, زيست شناختى دروين و نظريه ترانسفورميسم او بود كه نسل انسان را از حيوان نئاندر تال مى دانست.
به هر حال, آن مدرنيته با آن بسته بندىاش با اسلام سازگارى ندارد. براى حل اين مسإله چه بايد كرد؟
عده اى مثل سيد قطب عقيده دارند كه ما بايد مدرنيته راحذف كنيم و جلوى ورود اين پديده را بگيريم. بعضى گفته اند: چون تعارض وجود دارد, ناچاريم دين راكلا حذف كنيم ; يعنى, سكولار خشن بشويم, مثل كسر وى, ميزار ملكم خان و… سيد جمال الدين اسد آبادى و شاگردان ايشان مثل شيخ محمد عبده معتقدند كه مى توان بين مدرنيته و اسلام جمع كرد. پيشنهاد سيد جمال اين است كه ذات مدرنيته با اسلام تعارض ندارد و اگرتعارضى هست, با مسلمانى ماست. محمد عبده معتقد است كه ما اسلام را خوب پياده نكرده ايم. اين همه اسلام در باب علم, تعلم و تعقل توصيه كرده است دليل بر اين است كه اسلام با مدرنيته تعارض ندارد.
اين راه حل بسيار ساده و ابتدايى است چون به نظر اين بزرگان, مدرنيته يعنى علم, دانش و تعقل در حالى كه معناى مدرنيته كه علم نيست. البته محصول مدرنيته علم هم هست, مثلا جامعه شناسى ماركس و روان شناسى فرويد محصول مدرنيته اند.
راه حل ديگرى از سوى بازرگان و شريعتى ارائه شده است. اين دو, يك روش فهم متن ارائه داده اند به اين نحوه كه هرگاه يكى از دستاوردهاى مدرنيته با اسلام تعارض داشت, از آن دستاورد استفاده كنيم و تفسير و فهم و برداشت خود را از آيه عوض بكنيم.
اين روش مشكلى را حل نمى كند و در واقع تنها صورت مسإله را پاك مى كند, زيرا اين كار دست ما نيست كه معناى ديگرى به آيه اى كه ظهور در يك معنايى دارد و ظهور يانص آن با دستاورد و مدرنيته تعارض دارد, بدهيم.
مرحوم مطهرى راه حل ديگرى پينشهاد مى كند مبنى بر اينكه اگر تعارضى هست, ميان مدرنيته و مسلمانى ماست; زيرا ما معرفت هاى دينى غلطى در جامعه اسلامى خودمان داريم. اگر معرفت دينى مان را اصلاح كنيم و خرافه زدايى كنيم, مشكل تعارض حل مى شود.
مبانى مدرنيسم
براى شناسايى بهتر مدرنيسم, به اختصار به پاره اى از اركان آن اشاره مى كنيم:
1 ـ مبناى معرف شناسى: مبناى معرفت شناسى مدرنيسم بدين معناست كه حس و عقل براى آدمى بس است و ما حاجتى به وحى, دين و شريعت نداريم. البته عقل در مسيحيت سه دوره را سپرى كرده است. در دوره اول, عقل (واضع؟) و تابع وحى بوده و هيچ گاه تعارضى ميان اين دو احساس نمى شده است. اين دوره تقريبا ازقرون وسطى تا اول رنسانس سپرى شده است.
دوره دوم كه از رنسانس شروع مى شود, دوره عقل مستقل از وحى است كه هم وحى و هم عقل را مخلوق خدا ميداند در دوره سوم, عقل آفريدگار است, هم آفريدگار خود است و هم آفريدگار خدا. در واقع, اين عقل همان عقلى است كه منشإ پيدايش مدرنيته شده است.
2 ـ اومانيسم: اومانيسم به معناى اصالت انسان و ارزش گذاشتن به انسان نيست, بلكه يعنى غايت همه چيز نفع دنيوى انسان است. بنابراين, مدرنيته از جهت تكيه بر او مانيسم,نيز با دين و ديندارى درگيرى دارد.
3 ـ مبناى اقتصادى: در مبناى اقتصادى مدرنيسم و مدرنيته, اصل سود مادى انسان است ; يعنى سرمايه و كار. مدرنيته همه چيز را براى كالا و سرمايه مى داند و تلاش مى كند تا سرمايه و پول افزايش پيدا كند.
4 ـ مبناى دينى يهود و مسيحيت:
با توجه به چهار مبناى معرفت شناختى, اومانيستى, اقتصادى و دينى كه در مدرنيته وجود داشته, روشن مى شود كه چرا مدرنيته و مدرنيسم با ديندارى و خصوصا دين اسلام تعارض دارد.
يكى از شخصيت هاى معاصر كه كوشيده است راه حلى براى تعارض فوق ارائه دهد, دكتر سروش است. راه حل اول ايشان, بين سال هاى 67 ـ 76 در كتاب قبض و بسط تئوريك شريعت ارائه شده است مبنى بر اينكه معرفت هاى دينى متإثر ازمعرفت هاى بيرون دينى اند و براى سازگار كردن اين دو دسته از معرفت, مى بايد معرفت هاى بيرون دينى را بر كتاب و سنت تحميل و تطبيق كنيم, چرا كه متون دينى صامتند و اين ما هستيم كه الفاظ را با همين معرفت هاى برون دينى معنا دار مى كنيم.
اين راه حل اشكالات متعددى دارد: اگر فهم هر متنى نسبى باشد, نبايد هيچ مفاهمه اى صورت پذيرد. علاوه بر اين, مى پذيريم كه ما نيز با پيش فرض هاى خود سراغ متون مى رويم ولى اين پيش فرض ها, شخصى نيست بلكه پيش فرض هاى عمومى است (مانند قواعد زبان عرب, معانى, بيان و…)
راه حل دوم دكتر سروش (پس ازسال 1376) اين است كه گوهر دين ((تجربه عرفانى)) است و شريعت و احكام ازعرضيات دين هستند, كه تغييرپذير و موقتى مى باشند كه تنها به كار رساندن ما به آن گوهر مىآيند.
پى نوشت:
رسالت 30و31 / 2 / 1380و7و10 / 3 / :1380 بازتاب انديشه, 15.
